Trang chủ
Kỷ niệm 60 năm thành lập Học viện ÂNQGVN
Giới thiệu
Tổ chức
Ba công khai
Hoạt động
Tuyển sinh
Đào tạo
Biểu diễn
Nghiên cứu
Thông tin nghiên cứu KH
Luận án Tiến sĩ
Luận văn Thạc sĩ
Biểu mẫu đăng ký NCKH
Mẫu đăng ký GS, PGS
Giáo trình
Hợp tác quốc tế
Liên hệ

Giảng viên
Sinh viên
Thư điện tử
Tin ảnh

Lượt truy cập: 4911710
Luận án Tiến sĩ Thứ hai, 26/06/2017

Tác giả: Nguyễn Bách 
Đề tài: Nhạc hợp xướng tại thành phố Hồ Chí Minh trước và sau năm 1975.
Chuyên ngành: Âm nhạc học
Mã số: 62.21.02.01.
Người hướng dẫn: PGS.TS. Trần Thế Bảo 
Ngày đăng: 01/08/2015
Ngày dự kiến bảo vệ: 
Thời gian: 9:00 tại Phòng 8A nhà A1
Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam - 77 Hào Nam, Đống Đa, Hà Nội

Luận án toàn văn

Tóm tắt Luận án 

1. Lý do chọn đề tài

         Người Hy Lạp Cổ đại đã biết dùng hợp xướng để hát đệm cho những động tác trên sân khấu. Đến thời kỳ Phục hưng, loại thánh ca đa âm, chiếm lĩnh hầu hết hoạt động sáng tác cho hợp xướng. Thời kỳ Baroque được coi là thời hoàng kim nhạc hợp xướng. Nhưng các nhà soạn nhạc thời Cổ điển phát triển khí nhạc và phần đông đã quay lưng lại với nhạc hợp xướng. Sang thế kỷ XIX, trên các sân khấu thế tục phương Tây lại xuất hiện nhiều tác phẩm hợp xướng tôn giáo lớn, có kết hợp với dàn nhạc. Bước vào thế kỷ XX, nhạc hợp xướng tiếp tục thoái trào. Cùng với sự ra đời của nền Tân nhạc Việt Nam từ những năm 30 của thế kỷ này, các hình thức hợp xướng đơn giản như: tốp ca, đồng ca, hợp ca,… đã có mặt. Tuy nhiên phải đến những thế hệ nhạc sĩ đầu tiên của Việt Nam đi nước ngoài du học, nhạc hợp xướng mới thực sự được hình thành. Hiện nay, nhạc hợp xướng có dấu hiệu hồi phục.

         Nhạc hợp xướng tạo nên nét văn hóa tiêu biểu cho một xã hội văn minh, hiện đại. Vì thế, chúng ta cần nghiên cứu quá trình phát triển hợp xướng một cách khoa học. Đó là một lý do để chúng tôi chọn đề tài luận án liên quan đến nhạc hợp xướng Việt Nam. Trong quá trình phát triển hợp xướng trên thế giới luôn tồn tại hai nền âm nhạc: tôn giáo và thế tục. Nhạc hợp xướng ở Sài Gòn nói riêng cũng có đặc điểm đó. Vì thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm phát triển về văn hóa, nghệ thuật cũng như âm nhạc nên chúng tôi tập trung đề tài của luận án vào hoạt động hợp xướng tại đây. Ngoài ra, với kinh nghiệm chỉ huy hợp xướng nhiều năm tại thành phố, chúng tôi quyết định thực hiện luận án với đề tài: “Nhạc hợp xướng tại Tp. Hồ Chí Minh trước và sau năm 1975”.

2. Lịch sử đề tài

         Nếu xét cả âm nhạc tôn giáo, thì chúng ta có thể coi nhạc hợp xướng Việt Nam có điểm xuất phát vào khoảng năm 1911 với bản thánh ca hợp xướng Giáng Sinh “Nửa đêm mừng Chúa ra đời” của Linh mục Đoàn Quang Đạt. Đã có một số công trình nghiên cứu về tân nhạc Việt Nam từ những buổi đầu nhưng chỉ đề cập nhiều đến ca khúc. Cho đến nay, các công trình khoa học, sách và tài liệu nghiên cứu về hợp xướng Việt Nam không có nhiều. Trong đó, khối lượng tài liệu riêng về nhạc hợp xướng ở miền Nam nói chung, và thành phố Hồ Chí Minh nói riêng, lại càng ít ỏi. Do mục đích nghiên cứu của luận án nên chúng tôi chia việc tìm hiểu các công trình, bài viết liên quan thành hai nhóm tương ứng với hai giai đoạn lịch sử có mốc thời điểm là năm 1975:        

      Năm 1999, luận văn Thạc sĩ ngành Nghệ thuật âm nhạc tại Hoa kỳ với đề tài “Thánh nhạc hợp ca Công giáo Việt Nam 1945 - 1975”mang tính biên niên sử nhiều hơnNgoài những cuốn sách và công trình nghiên cứu trên đây, chúng tôi không ghi nhận được những tài liệu hay bài báo nào khác nói về nhạc hợp xướng của Sài Gòn trước năm 1975.

     Sau ngày đất nước thống nhất thành phố Hồ Chí Minh có cơ hội tiếp nhận nhiều thành quả mới về văn hóa nghệ thuật từ miền Bắc, trong đó có nhạc hợp xướng. Tuy vậy, vẫn gần như không có cuốn sách, công trình nghiên cứu chuyên sâu nào về nhạc hợp xướng của thành phố giai đoạn sau năm 1975 đến nay.  

3. Mục đích nghiên cứu

         Mục đích nghiên cứu: tìm ra các nội dung của kỹ thuật biểu diễn hợp xướng cần được khai thác, tổng kết về đặc điểm âm nhạc, tạo tiền đề cho việc sử dụng ngôn ngữ âm nhạc trong tác phẩm hợp xướng cho phù hợp với đời sống âm nhạc ở thành phố, hệ thống hóa những cách thức đã được áp dụng để tạo nên nét riêng cho hợp xướng Việt, góp phần hình thành cơ sở tài liệu tham khảo về nghệ thuật hợp xướng của miền Nam, đưa ra những giải pháp để phát triển nghệ thuật này hiệu quả hơn ở thành phố. Mục tiêu của luận án: khảo sát về kỹ thuật biểu diễn được dùng trong các ban hợp xướng tại thành phố trước và sau năm 1975, phân tích một số tác phẩm hợp xướng được chọn trước và sau năm 1975 để tìm ra và so sánh ngôn ngữ âm nhạc trong các tác phẩm này, tìm hiểu việc phổ cập hợp xướng ở một số quốc gia để rút ra những việc cần làm, đưa ra những kiến nghị về phát triển giáo dục hợp xướng cũng như đề xuất những giải pháp để phát triển nghệ thuật này một cách xứng hợp cho thành phố Hồ Chí Minh tương lai.

4. Đối tượng nghiên cứu và đối tượng khảo sát

         Đối tượng nghiên cứu: nhạc hợp xướng tại Tp. Hồ Chí Minh trước và sau 1975; kỹ thuật biểu diễn của các ban hợp xướng tại thành phố và giải quyết một số vấn đề về âm nhạc học đối với những sáng tác hợp xướng được chọn; tìm ra những ưu điểm và những tồn đọng về mặt kỹ thuật làm cản trở việc phát triển âm nhạc hợp xướng tại thành phố để đề nghị những biện pháp giải quyết cần thiết, góp phần vào việc đưa hợp xướng trở thành một phương tiện hiệu quả trong việc giáo dục nhân bản.

         Đối tượng khảo sát: “các tác phẩm được sáng tác hoặc biểu diễn tại thành phố” theo một số tiêu chí cụ thể như.

5. Phạm vi nghiên cứu

         Phạm vi không gian: các tác giả đã sống và sáng tác hoặc có các tác phẩm đã được công diễn tại thành phố. Phạm vi thời gian nghiên cứu: trước và sau năm 1975. Quy mô phạm vi nghiên cứu của luận án được giới hạn trong 51 tác phẩm hợp xướng được chọn, trong đó có 2 tác phẩm kinh điển nước ngoài và 49 tác phẩm hợp xướng Việt Nam được chọn theo các tiêu chí về đối tượng khảo sát được nói trong mục trên đây. Việc chọn lựa các tác phẩm còn sao cho bao gồm được nhiều thể loại hợp xướng nhất đã được sáng tác và biểu diễn tại thành phố.

6. Phương pháp nghiên cứu

         Áp dụng phương pháp tiếp cận lịch sử để xem xét các dữ liệu hợp xướng (văn bản, phim, hình ảnh, âm thanh) có trong hai giai đoạn trước và sau năm 1975 tại thành phố Hồ Chí Minh. Riêng chương 2 có sử dụng phương pháp tiếp cận phân tích và tổng hợp để rút từ kinh nghiệm thực tế biểu diễn mà xác lập những thành tố của kỹ thuật biểu diễn làm cơ sở đánh giá về kỹ thuật biểu diễn của các ban hợp xướng ở thành phố trước và sau năm 1975. Quá trình nghiên cứu tài liệu được áp dụng các phương pháp: phân tích và so sánh các loại tài liệu âm nhạc học nhằm tìm ra những ngôn ngữ âm nhạc đặc trưng. Quá trình này được đúc kết bằng phương pháp thống kê và tổng hợp các phương tiện diễn tả.

7. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

         Luận án này góp phần tạo nên một cái nhìn toàn cảnh về nhạc hợp xướng ở Tp. Hồ Chí Minh từ lúc hình thành trước năm 1975 đến nay, đặc biệt trong lãnh vực biểu diễn và sáng tác, qua đó góp phần khiêm tốn vào những công trình đã và đang được nghiên cứu về lịch sử âm nhạc Việt Nam. Ngoài ra luận án này còn làm nổi bật nét riêng của hoạt động hợp xướng ở thành phố, đó là sự phát triển song hành giữa nhạc hợp xướng tôn giáo và thế tục. Bên cạnh đó, luận án cũng đưa ra những dẫn chứng về nhu cầu cần phải phát triển việc giáo dục và tổ chức hoạt động hợp xướng thành một hệ thống trong đời sống xã hội tại thành phố. Với luận án này, lần đầu tiên vấn đề sáng tác và hoạt động biểu diễn hợp xướng được phân tích dưới góc độ âm nhạc học để tìm ra những hướng phát triển phù hợp với điều kiện của người Việt Nam. Đây là một đóng góp mới mà chưa có công trình nào được thực hiện trước đây.

8. Bố cục luận án

         Luận án này dài 150 trang gồm Mở đầu, Nội dung và Kết luận với 3 chương: Sự hình thành và phát triển hợp xướng tại Tp. Hồ Chí Minh; Nội dung, đề tài, hình thức và Phối bè; và Ngôn ngữ âm nhạc.

Chương 1:  SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN NHẠC HỢP XƯỚNG TẠI TP. HỒ CHÍ MINH

NGUỒN GÔC VÀ SỰ PHÁT TRIỂN NHẠC HỢP XƯỚNG TRONG NỀN ÂM NHẠC PHƯƠNG TÂY 

NHẠC HỢP XƯỚNG Ở SÀI GÒN TRƯỚC NĂM 1975 

  • Giai đoạn hình thành (trước năm 1954)

         Trong nghi thức ở những thánh lễ của đạo Công giáo từ đầu thế kỷ XVI, âm nhạc và đặc biệt thanh nhạc đóng một vai trò trọng yếu. Đây cũng là nguồn gốc ra đời của biểu diễn hợp xướng tại Việt Nam nói chung và miền Nam nói riêng. Hoạt động này được bắt đầu hình thành và phát triển từ trong nhà thờ ra một số trường học.

  • Quá trình phổ cập nhạc hợp xướng (1954 – 1975)

         Sau 1954 hợp xướng miền Nam bắt đầu được phổ cập nhiều hơn trước tuy còn phôi thai, đơn giản cả về cấu trúc lẫn trình diễn. Trong giai đoạn này, xét về thủ pháp, trình độ, nghệ thuật biểu diễn hợp xướng thế tục của miền Nam nói chung và Sài Gòn nói riêng không được đa dạng, phong phú như nghệ thuật hợp xướng ở miền Bắc.

         Song song với sự phát triển nhạc phụng vụ Công giáo là sự phát triển về sinh hoạt và biểu diễn hợp xướng của các ca đoàn. Các ca đoàn này chỉ biểu diễn các sáng tác hợp xướng phụng vụ, ít tham gia những hoạt động âm nhạc thế tục ngoại trừ những buổi biểu diễn văn nghệ nhân hai dịp lễ quan trọng hàng năm: Giáng sinh và Phục sinh. Cũng như Công giáo, Tin Lành có sử dụng nhiều hợp xướng trong các nghi lễ tôn giáo của mình. Ở giai đoạn này các ca đoàn Tin Lành không hoạt động nhiều về nhạc tôn giáo ngoài phụng vụ và chỉ có ít ca đoàn nổi bật như: ca đoàn Cơ Đốc Phục Lâm, ca đoàn Mennonite. Về phía Phật giáo, như đã nói ở trên, hợp xướng chưa được dùng vào âm nhạc tôn giáo.

         Trong nhạc hợp xướng thế tục, các ban hợp xướng Tin Lành gần như không có dấu ấn gì đáng kể. Khoảng năm 1963, trong âm nhạc Phật giáo có nhạc sĩ Phạm Thế Mỹ với sự ra đời Ban hợp xướng Phật giáo duy nhất, hoạt động tại Đại học Vạn Hạnh. Phía âm nhạc Công giáo, hoạt động trong lãnh vực nhạc thế tục có Ban hợp ca (hay ca đoàn) Hồn Nước biểu diễn nhiều tác phẩm hợp xướng không mang đề tài tôn giáo.

         Trong hoạt động nhạc thế tục thuần túy, vào năm 1967, nhạc sĩ Hoàng Trọng thành lập một ban hợp ca và dàn nhạc thường trực của đài truyền hình Sài Gòn mang tên Tiếng Tơ đồng. Năm 1968, nhạc sĩ Tôn Thất Lập đã cùng với các nhạc sĩ sinh viên khác thực hiện phong trào “Hát cho đồng bào tôi nghe.” Trong hàng trăm ca khúc của phong trào có những ca khúc được soạn thành hợp ca để biểu diễn.

NHẠC HỢP XƯỚNG TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TỪ SAU năm 1975 ĐẾN NAY

  1. Các giai đoạn phát triển

         Sau năm 1975 là khoảng thời gian “nghỉ dưỡng” của âm nhạc hợp xướng tại thành phố. Vào giai đoạn này, đời sống kinh tế của thành phố cũng như trên cả nước ngày càng khó khăn tất yếu, ảnh hưởng không ít đến hoạt động biểu diễn hợp xướng, một thể loại đòi hỏi phải tập trung số người hát đông, phải mất nhiều đầu tư về thời gian, công sức. Cuối giai đoạn này có sự kiện ảnh hưởng đến sự phát triển hợp xướng tại thành phố, đó là: sự ra đời của Nhạc viện Tp. HCM vào năm 1981.

         Công cuộc Đổi mới (từ năm 1986) là sự kiện chính trị, lịch sử thứ hai ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển hợp xướng tại thành phố Hồ Chí Minh. Hoạt động hợp xướng dần dần khởi sắc hơn, nhiều sáng tác hợp xướng tôn giáo và thế tục ra đời cùng với những hoạt động biểu diễn hợp xướng nổi bật như: liên hoan Nụ cười hồng, Liên hoan hợp xướng Tp.HCM đã góp phần đưa loại hình hợp xướng đến với đông đảo quần chúng. Sự có mặt của các ca đoàn Công giáo trong các cuộc biểu diễn hợp xướng này là một nhân tố đáng kể.

       Sau một thời gian dài được phát triển phong phú, hoạt động hợp xướng tại thành phố mờ nhạt dần. Bên cạnh đó là sự xuất hiện của các loại nhạc thị trường, kết quả của sự du nhập nhiều loại âm nhạc thời thượng, dễ dãi từ nước ngoài một cách thiếu định hướng và chọn lọc. Đánh dấu cho sự suy thoái về hoạt động biểu diễn hợp xướng của giai đoạn này là sự kiện Liên hoan hợp xướng Thành phố  vốn được tổ chức rất thành công trước đây, đã phải tạm ngừng sau lần tổ chức vào năm 2006. Ở cuối giai đoạn này, hoạt động hợp xướng tại thành phố lại đi vào một vùng trũng mới. Đây là sự kiện thứ 3 có ảnh hưởng đến quá trình phát triển nhạc hợp xướng tại thành phố Hồ Chí Minh.

         Tuy nhiên, sau 20 năm thực hiện công cuộc đổi mới toàn diện, từ năm 1987 đến nay đã có nhiều kết quả tích cực trong đời sống kinh tế, xã hội trên cả nước cũng như ở thành phố. Cuộc sống ngày càng ổn định đưa đến hoạt động văn hóa nghệ thuật dần dần phong phú. Trong những năm gần đây tình hình biểu diễn hợp xướng trên cả nước cũng như tại thành phố đang từng bước khởi sắc trở lại.

  • Thực trạng biểu diễn và sáng tác hợp xướng

       Do đặc thù lịch sử, thành phố Hồ Chí Minh có đủ yếu tố để phát triển song song hai thể loại nhạc hợp xướng: tôn giáo và thế tục như nhiều nước tiên tiến trên thế giới. Tuy nhiên, kể từ khi bản thánh ca hợp xướng của linh mục Phaolô Đạt ra đờiđến nay hợp xướng Việt Nam đã trải qua hơn một thế kỷ phát triển nhưng vẫn chỉ được coi là một môn nghệ thuật thuần túy mang tính giải trí, nhất thời (đối với hợp xướng thế tục) hoặc phụng vụ (đối với nhạc hợp xướng tôn giáo) chứ chưa phải là một loại âm nhạc xã hội, một phương tiện hiệu quả để giáo dục công dân và cần được đầu tư lâu dài. Từ đó những người hoạt động hợp xướng gần như không chú ý đến việc trau dồi và phát triển những yếu tố tạo nên kỹ thuật biểu diễn và sáng tác nhạc cho hợp xướng.

NHỮNG VẤN ĐỀ KỸ THUẬT BIỂU DIỄN HỢP XƯỚNG TẠI TP. HCM

  • Âm thanh hợp xướng
         Để phát ra âm thanh hợp xướng tốt, giọng của mỗi thành viên cần có: năng lượng cần thiết, độ vang thích hợp, tính uyển chuyển, kiểm soát tốt và đồng nhất với các giọng khác. Âm thanh hợp xướng lý tưởng là: dễ nghe, vừa có thể vang lên mạnh, vừa vẫn ấm và ngân vang (có khí lực) khi hát nhẹ. Cần giải quyết hai vấn đề sau đây:

           * Tính lập thể của âm thanh hợp xướng

         Âm thanh hợp xướng lấp đầy không gian (như khán phòng, hội trường,...) chung quanh người nghe hơn âm thanh của giọng đơn. Đó là tính lập thể hay tính bao quanh của âm thanh hợp xướng. Cho đến nay trong việc luyện tập và biểu diễn hợp xướng, vấn đề âm thanh hợp xướng chưa được chú trọng, thường bị coi nhẹ hơn ca từ.

         * Hát rung và hát “thẳng”

         Hát rung (vibrato) là một trong những kỹ thuật ca hát. Rung là một đặc tính hoàn toàn tự nhiên hoặc do kết quả luyện tập mà có. Nó cũng là một yếu tố phần tạo nên sức sống cho giọng hát đơn và âm thanh hợp xướng. Hát thẳng là kiểu hát không rung. Giọng hát thẳng ít sức sống và dễ trở nên trống rỗng, không hấp dẫn khi hát ở f hay ff.

  • Hòa giọng và Cân bằng bè

         Hòa giọng là sự liên kết các giọng khác nhau một cách êm ái, mượt mà đến mức đồng nhất. Mặt khác, cân bằng bè là sự hòa hợp âm thanh giữa các bè giọng sao cho khi đoạn nhạc vang lên không khiến cho người nghe có cảm tưởng bè này lấn át hay đối chọi với bè kia.

         Tính đồng nhất của các giọng không đơn giản là chỉ còn vang lên như một giọng, theo nghĩa đen. Âm thanh hợp xướng cần phải là một âm phức hợp phong phú, được hình thành từ nhiều giọng có màu (giọng) khác nhau. Khi một bè vang lên lấn át bè khác, lúc đó ban hợp xướng bị mất cân bằng bè.

  • Phát âm

         Phát âm (với nghĩa là “nhả chữ”) tốt là một thành tố cơ bản của nghệ thuật hát hợp xướng. Việc phát âm không rõ còn do dùng khẩu hình không đúng (ở nguyên âm) hoặc bật môi hời hợt (đối với phụ âm). Một vấn đề khác cần lưu ý là việc nhả chữ đối với nguyên âm kép.

  • Âm điệu – Sự chuẩn xác về tiết tấu

         Hát lạc điệu dễ đưa đến hát sai nhịp. Âm điệu và tiết tấu sẽ được đảm bảo nếu các bè được giúp xác định cao độ trước khi biểu diễn. Việc hát xuống cung của cả ban hợp xướng, đặc biệt khi hát a cappella, không phải là điều bất thường. Khi hợp xướng hát lạc giọng, âm thanh vang yếu và không có chất lượng. Nguyên nhân của việc hát xuống cung: về tâm sinh lý, môi trường, kỹ thuật ca hát, ngôn ngữ âm nhạc.

         Đối với người chỉ huy, việc chọn đúng tốc độ và duy trì được tốc độ này trong quá trình diễn tác phẩm là một nhiệm vụ quan trọng hàng đầu. Đối với hợp xướng viên, hát tiết tấu chuẩn xác là yếu tố được đặc biệt coi trọng để đảm bảo thành công cho buổi diễn.

  • Cách thể hiện

         Thực hiện các biến đổi cường độ cho có hiệu quả chính là tạo nên cái “hồn” cho âm nhạc. Đối với nghệ thuật hát hợp xướng, chúng ta cũng không thể coi nhẹ các yếu tố tạo tương phản. Ban hợp xướng cần tập được thói quen chuyên nghiệp là nhìn tay nhịp của người chỉ huy, chú trọng hơn vào các ký hiệu diễn tả tương phản trên tổng phổ.

  • Xuất hiện trên sân khấu

         Một trong những yếu tố đem lại thành công cho một buổi biểu diễn xây dựng phong cách xuất hiện, hình thức trình diễn mới.

           a). Tạo hình sân khấu : không chỉ để tìm ra cái mới, thu hút người xem mà còn tạo được âm thanh hợp xướng mới cho của người nghe.

           b). Thay đổi không gian diễn: khai triển mở rộng của phương thức tạo hình sân khấu trên đây; vừa giúp giải quyết được vấn đề về âm thanh hợp xướng, vừa giúp thể hiện được những ý đồ nghệ thuật riêng.

         c). Hợp xướng thực hiện vũ đạo, diễn xuất

         Yếu tố mới ở đây là vũ đạo và diễn xuất của ban hợp xướng không chỉ đóng vai trò phụ, thêm thắt mà còn xuyên suốt cả tác phẩm.

            d). Đa hợp xướng

         * Hợp xướng phi truyền thống

         Để đáp ứng với nhu cầu thưởng thức của khán giả và nhu cầu thể hiện của nghệ sĩ đương đại cần có những ban hợp xướng theo các phong cách mới lạ từ danh mục biểu diễn đến cách trình diễn trên sân khấu. Chúng tôi gọi hững ban hợp xướng là hợp xướng phi truyền thống.  Cần có đội ngũ sáng tác riêng cho các ban hợp xướng này. Quan niệm về nghệ thuật phi truyền thống rất rộng và là một vấn đề mở cần tránh những phương thức trình diễn phức tạp đến quái lạ.

         * Hợp xướng dân ca đương đại

         Có thể nói khi áp dụng hợp xướng nhiều bè cho dân ca chúng ta đã mang yếu tố đương đại vào thể loại này. Để phát triển loại hình này, trước hết, chúng ta cần có nhiều hơn nữa các sáng tác hợp xướng khai thác từ nguồn dân ca. Việc phát triển loại hình này đúng hướng sẽ giới thiệu được nét độc đáo của hợp xướng Việt Nam ra thế giới.

            * Hợp xướng tài tử

         Trong luận án này thuật ngữ “hợp xướng tài tử” được dùng để gọi loại hợp xướng bao gồm các thành viên là những người không sống bằng nghề ca hát (đơn ca hoặc hợp xướng), họ đơn thuần chỉ là những người yêu thích hoạt động hát tập thể.

Tiểu kết chương 1

         Khi đánh giá buổi biểu diễn của một ban hợp xướng, chúng ta cần dựa trên những tiêu chí rõ ràng về kỹ thuật biểu diễn hợp xướng. Kỹ thuật biểu diễn hợp xướng còn là kết quả của một quá trình luyện tập có phương pháp và có thời gian. Để hoạt động biểu diễn hợp xướng tại thành phố phát triển đúng hướng như ở nhiều nước trên thế giới, những người có trách nhiệm (về tổ chức, nghệ thuật,...) cần thấy rằng việc trau dồi, rèn luyện các thành tố của kỹ thuật biểu diễn cho ban hợp xướng là điều cần phải được thực hiện nghiêm túc và có hệ thống.

   Chương 2:  NỘI DUNG ĐỀ TÀI, THỂ LOẠI, HÌNH THỨC VÀ PHỐI BÈ

  1. NỘI DUNG ĐỀ TÀI
  • Đề tài liên quan đến tôn giáo

         Có hai nhóm đề tài: dùng trong phụng vụ và ngoài phụng vụ. Phụng vụ là việc thờ phượng mang tính công cộng.

  • Đề tài về quê hương

         Cũng được chia làm hai nhóm: nội dung về chính trị, lịch sử; và nội dung liên quan đến cảnh quan, đất nước, con người Việt Nam.

  • Đề tài lấy từ nội dung văn học và dân ca

2. THỂ LOẠI

         Qua phân tích các tác phẩm được chọn, chúng tôi tạm chia thành các nhóm thường gặp như sau: Ca khúc hợp xướng, Liên ca khúc hợp xướng, Trường ca hợp xướng, Tổ khúc hợp xướng, Hợp xướng không nhạc đệm, Hợp xướng với dàn nhạc đệm, Giao hưởng hợp xướng, Hợp xướng trích từ giao hưởng, Hợp xướng trích từ nhạc kịch.

3. HÌNH THỨC

  1. Hình thức đoạn đơn
  • Hình thức một đoạn [phân tích bài hợp xướng “Trống cơm”, kết hợp dẫn chứng thêm từ một số tác phẩm khác]
  • Hình thức hai đoạn [phân tích bài hợp xướng “Hòn Vọng phu I”, “Người giữ cồn – cảnh Một”, và trích dẫn thêm tác phẩm khác]
  • Hình thức ba đoạn [phân tích bài hợp xướng “Ave Maria”, “Mẹ quê hương”, “Biết ơn chị Võ Thị Sáu”, “Việt Nam tiếng hát trái tim ta” và “Dâng hương”; kết hợp dẫn chứng thêm từ một số tác phẩm khác]

2. Hình thức đoạn phức

  • Hình thức một đoạn [phân tích bài hợp xướng “Đèn cù”, kết hợp dẫn chứng thêm từ một số tác phẩm khác]
  • Hình thức hai đoạn [phân tích bài hợp xướng “Trở lại Trường Sơn - chương I”, “Người giữ cồn – cảnh Hai”, kết hợp dẫn chứng thêm từ một số tác phẩm khác]
  • Hình thức ba đoạn [phân tích bài hợp xướng “Bài ca Truyền tin”, “Bông sen”, “Bài ca Việt Nam” kết hợp dẫn chứng thêm từ một số tác phẩm khác

3. Một số hình thức khác

  • Hình thức Rondo [phân tích bài hợp xướng “Đêm Bình an”,  “Trở lại Trường Sơn - chương III” và dẫn chứng từ vài tác phẩm khác]
  • Hình thức biến tấu [phân tích bài hợp xướng “Bài ca tháng Năm”, “Tình một nhà”, kết hợp dẫn chứng thêm từ vài tác phẩm khác]

4. SỰ PHỐI BÈ

  1. Âm khu và Điểm chuyển giọng

         Điểm chuyển giọng (passaggio) là nơi đổi từ giọng ngực sang giọng óc. Mỗi loại giọng có điểm chuyển giọng khác nhau. Trong sáng tác hợp xướng, các tác giả gần như theo một quy tắc chung: khi cần có thể vượt lên 1, 2 nốt thật cao chứ không cho ngân dài hay lặp lại một nốt gần điểm chuyển giọng.

  • Phối hợp các loại giọng khác nhau
  • Kết hợp các bè cùng chất giọng
  •          Đây là kiểu phối bè thường gặp nhất do sự phân loại chất giọng tự nhiên thành hai nhóm: Nữ và Nam. Như vậy, chúng ta có hai trường hợp phối bè Soprano với Alto và Tenor với Bass.
  • Kết hợp các bè khác chất giọng nhưng cùng âm vực
  •          Các cặp bè Soprano – Tenor và Alto – Bass tuy khác chất giọng (giới tính) nhưng cùng âm vực cao – thấp.
  • Phối bè hỗn hợp

         Đó là cách kết hợp nhiều bè khác nhau về chất giọng hay khác nhau về âm vực (Soprano – Bass, Alto – Tenor) hay: kết hợp hai giọng Nữ với một giọng Nam, kết hợp một giọng Nữ với hai giọng Nam, dùng hợp xướng đệm cho một bè lĩnh xướng, đọc thơ trên nền đệm theo của hợp xướng.

 Tiểu kết chương 2

          Trong ba phần đầu của chương này: nội dung đề tài, thể loại và hình thức, chúng tôi đã tổng kết và so sánh riêng từng khía cạnh, xem chúng thể hiện như thế nào trong các tác phẩm hợp xướng được sáng tác hoặc biểu diễn tại thành phố Hồ Chí Minh trong hai giai đoạn trước và sau năm 1975.

Chương 3: NGÔN NGỮ ÂM NHẠC

  1. GIAI ĐIỆU
  • Một số đặc điểm của giai điệu hợp xướng

         - Hầu hết những giai điệu hay, dễ lưu lại trong tâm trí người nghe thường có giới hạn âm vực trong khoảng một quãng 12.

         - Trong những giai điệu hay và dễ nhớ luôn có yếu tố nhắc lại.

         - Những giai điệu hay thường chuyển động liền bậc, thỉnh thoảng có bước nhảy xa và ngược hướng. Bên cạnh đó, thường có ít nhất một điểm cao trào và sau đó là chuyển động xuống để về kết.

  • Lối tiến hành giai điệu

         Hình dạng, đường nét của giai điệu. Quan hệ của bè giai điệu với tuyến bè bass.

  • Chia cắt giai điệu để bố trí trên các bè khác nhau

         Nói cách khác, trong kiểu phối bè này, các giọng thay nhau diễn giai điệu chính. Thủ pháp này thường gặp trong nhạc hợp xướng đa âm và hợp xướng thời kỳ Baroque.

  • Tính diễn cảm của quãng nhạc

2. HÒA ÂM

  • Sử dụng hợp âm và liên kết hòa âm trong hệ thống chức năng
  • Hợp âm năm, hợp âm bảy và hợp âm chín
    1. Hợp âm năm: Khi sử dụng các hợp âm năm, các tác giả tại Sài Gòn trước năm 1975 sử dụng nhiều hợp âm chính (I, IV, V) và thường dùng đầy đủ 3 hợp âm này trong cùng một tác phẩm; trong đó, hợp âm chủ vẫn chiếm ưu thế vượt trội, sau đó là hợp âm át (bậc V) và hạ át (bậc IV). Ngược lại, ở những sáng tác hợp xướng sau năm 1975 tại thành phố, các tác giả có khuynh hướng: dùng bậc I ít đi, thậm chí còn bỏ cả âm 3 vì không muốn phân định rõ tính trưởng – thứ; bỏ hợp âm bậc IV trong một tác phẩm hay một phân đoạn.  
    2.  5 hợp âm bảy được sử dụng nhiều nhất: hợp âm bảy trưởng (7T), bảy thứ – giảm (7tgi), bảy thứ (7t), bảy thứ – trưởng (bảy át, 7tT) và bảy giảm (7gi). Hợp âm bảy trưởng mang tính cứng cỏi nhất là trong điệu trưởng nên ít được các nhạc sĩ Việt Nam dùng đến. Trong điệu thứ, hợp âm 7T được dùng nhiều hơn vì cần để củng cố thêm cho điệu thức. Hợp âm bảy thứ - trưởng (trên bậc V) được sử dụng theo tỷ lệ tương đương trong hai điệu trưởng và thứ hòa âm để làm chức năng át. Hợp âm bảy thứ cân bằng giữa vẻ mềm mại của hợp âm (năm) thứ với nét nghịch, cứng cỏi của quãng 7 thứ  nên được dùng một cách ưu thế ở điệu thứ tự nhiên. Hợp âm bảy thứ - giảm (7tgi) còn được gọi là hợp âm bảy bán giảm. Hợp âm này thường được dùng ở ba chức năng: giảm, át, và chuẩn bị cho hợp âm át (tạm gọi là “tiền át”). Các tác giả Việt Nam thường khai thác chức năng tiền át của hợp âm này.
    3.  Nếu trong các tác phẩm sau 1975 hợp âm 9 chỉ được dùng một đôi lần và chủ yếu với hai bậc I, V, thì mật độ sử dụng hợp âm 9 ở các sáng tác trước 1975 nhiều hơn và với các bậc I, II, IV, V..
  • Một số kiểu liên kết thường gặp

     a). Liên kết theo vòng quãng 5

      b). Vòng phrygian và kết phrygian

         Việc liên kết hòa âm còn dựa trên lý thuyết về bậc thang âm. Theo đó, khi liên kết hòa âm người ta cho bè Bass chuyển động bằng những bậc có trong thang âm nhưng được lựa chọn theo quy luật nào đó.

  • Hợp âm át phụ và hợp âm biến âm

a). Hợp âm át phụ: Cách dùng hợp âm át phụ của các tác giả Việt Nam không theo quy ước truyền thống ở nhạc kinh điển Tây Âu.

b). Hợp âm biến âm: Được sử dụng phổ biến trong những tác phẩm hợp xướng Việt Nam để tạo màu sắc kịch tính, làm phong phú điệu thức. Chúng tôi ghi nhận được hai loại được dùng nhiều nhất: biến âm hợp âm hạ át và biến âm hợp âm át.

  • Chuyển giọng

         Chuyển giọng là thủ pháp hòa âm được nhiều tác giả Việt Nam sử dụng nhất. Có đến 2/3 tác phẩm khảo sát đã sử dụng chuyển giọng.

  • Chuyển giọng công năng

         Chúng ta gọi là chuyển giọng công năng khi có hợp âm chung (hợp âm thuận, trưởng hoặc thứ) giữa giọng gốc và giọng chuyển đến; ở hai giọng này hợp âm chung thay đổi chức năng.

  • Chuyển thề và một số kiểu giọng khác

         a). Chuyển thể: hay chuyển điệu thức là kiểu thay đổi điệu thức nhưng vẫn giữ âm chủ. Chuyển thể thường được sử dụng trong ca khúc hợp xướng tôn giáo và các sáng tác thế tục trước 1975, nhất là những bản hợp xướng mang hình thức hai đoạn (phiên khúc – điệp khúc).

          b). Chuyển giọng bất ngờ: Trong cách chuyển giọng này, các tác giả không dùng sự ràng buộc giữa giọng gốc và giọng chuyển đến mà dựa trên chuyển động của giai điệu. Đây là một thủ pháp thường gặp trong sáng tác từ đầu thế kỷ XX. Chúng tôi ghi nhận được các kiểu chuyển giọng bất ngờ sau:

         + Từ giọng trưởng này sang giọng trưởng khác ở trên quãng 3 thứ bên trên.

         + Theo cấu trúc của tác phẩm

            c). Chuyển giọng bằng nốt đặc biệt hoặc giai điệu chuyển tiếp

         d). Chuyển giọng tạm (ly điệu).

  • Những biến đổi về thủ pháp hòa âm trong nhạc hợp xướng ở thành phố
  • Hợp âm trong lối viết “thoáng mỏng”

         Để tìm một hướng đi cho sáng tác hợp xướng tiếng Việt, Hải Linh chủ trương “lối viết thoáng mỏng (đượm tính dân tộc)”. Hai nét chính của lối viết này là: “trước hết cứ nắn cho giai điệu thật hay, có nhiều âm hưởng dân ca càng tốt. Sau đó mới lựa vào hòa âm”.

  • Tạo hợp âm đặc biệt cho phù hợp điệu thức truyền thống Việt

         Một trong những cách xử lý để có được những hợp âm đặc biệt là cứ để các âm (ở điệu thức năm âm) nằm ở các bè “ngẫu nhiên” gặp nhau

  • Dùng hợp âm năm, hợp âm bảy bỏ âm 3: như là một cách để tránh tính phân biệt rõ ràng của hệ thống thang âm “trưởng – thứ” Tây phương và giải quyết vấn đề dấu giọng của ca từ.
  • Bỏ âm 3 của hợp âm bậc I, IV và bậc V
  • Bỏ âm 3 của các hợp âm bậc phụ

         Ngoài ra, để hòa âm mang màu sắc dân tộc hơn, các tác giả Việt Nam còn thay âm 3 bằng các âm tạo quãng 2, quãng 4 trên âm cơ bản.

  • Dùng hợp âm có thêm quãng 6 
  • Chồng âm và chồng hợp âm

 

3. PHỨC ĐIỆU

         Trong nhạc hợp xướng Việt Nam phức điệu thường được dùng như một thủ pháp sáng tác hơn là một kết cấu âm nhạc.

  • Phức điệu tương phản
  • Đối âm 2 bè

         Đối âm tương phản 2 bè có hai loại: đơn giản và phức tạp. Thủ pháp đối âm tương phản 2 bè đơn giản đều được một số tác giả trước và sau 1975 dùng đến. Thay vì áp dụng chặt chẽ các quy tắc phổ biến về đối âm phức tạp, các tác giả đã dùng thủ pháp này một cách tự do với một quy tắc chung: các bè độc lập về tiết tấu, ưu tiên cho hai chuyển động chếch hướng và ngược hướng. Không thấy trường hợp nào dùng đối âm phức tạp đảo ảnh mà chỉ có đối âm chuyển động và tăng đôi.

  • Đối âm 3 bè

         Đối âm tương phản 3 bè ít gặp trong các sáng tác hợp xướng tại thành phố trước 1975.

  • Phức điệu mô phỏng
  • Phức điệu mô phỏng đơn giản

Có 2 loại: có bè đố iâm và không có bè đối âm.

  • Phức điệu mô phỏng phức tạp (Canon)

         Loại phức điệu mô phỏng này được coi là phức tạp hơn vì bè đáp (R) phải nhắc lại toàn bộ (về cả tiết tấu lẫn quãng nhạc) bè khởi (P). Kiểu đối âm mô phỏng phức tạp này còn được gọi là canon.

a). Canon đơn giản

         Trong sáng tác hợp xướng Việt Nam, các tác giả sử dụng chủ yếu loại canon đơn giản hoặc mô phỏng kiểu canon. Canon đơn giản về cơ bản chính là mô phỏng đơn giản nhưng nhắc lại nhiều lần hơn và được các tác giả Việt Nam vận dụng một cách sáng tạo.

b). Canon phức tạp

         Khi có áp dụng thêm thủ pháp đối âm hai trong số các bè phát triển theo thủ pháp canon thì chúng ta có canon phức tạp. Thủ pháp này tuy đã được dùng nhiều trong khí nhạc Việt Nam  nhưng vẫn còn ít được dùng trong hợp xướng.

  • Giải quyết phức điệu trước vấn đề dấu giọng  

         Trong phức điệu, các bè có vai trò quan trọng tương đương nhau. Việc hoán đổi vai trò đảm nhiệm giai điệu tạo ra tính độc lập giữa các bè về âm nhạc và giải quyết được khó khăn về dấu giọng của ca từ tiếng Việt

         a). Dùng nguyên âm thay cho từ ngữ

         b). Dùng tiếng đệm bổ sung

         c). Vần đề ngắt chữ và nhắc lại câu thơ trong ca từ

         So với hòa âm, tuy thủ pháp phức điệu ít được sử dụng trong các sáng tác hợp xướng được lưu hành tại thành phố Hồ Chí Minh nhưng các tác giả đã vận dụng sáng tạo cho phù hợp với yêu cầu của nội dung tác phẩm, đặc biệt trong việc sử dụng để giải quyết những khó khăn của ca từ tiếng Việt.

         Các tác giả dùng phức điệu như một thủ pháp sáng tác hơn là một thể loại âm nhạc nên hầu như không có các tác phẩm hợp xướng thiên về phức điệu như: canon, motet, cantata, missa...Phát triển việc sử dụng kỹ thuật đối âm trong các sáng tác hợp xướng Việt Nam là một điều cần thiết và phù hợp với tính “đa dạng, biến đổi trong sự nhất quán” của âm nhạc Việt (như trường hợp lòng bản trong nhạc truyền thống.

 

4. PHẦN ĐỆM CHO HỢP XƯỚNg

  1. Hợp xướng không nhạc đệm (A cappella)
  • Lựa chọn âm vực

         Các tác giả không chỉ để ý đến tầm cữ đạt được của mỗi giọng mà còn khai thác phạm vi phát âm thoải mái, cho kết quả đẹp, hoặc tìm cách bổ sung cho giọng hát nếu cần vượt đến giới hạn của âm vực.

  • Những yếu tố về ngôn ngữ âm nhạc
  • Dùng giọng người đệm như dàn nhạc

         a). Diễn ca từ theo kiểu nhạc cụ

         b). Dùng cách hát ngậm miệng hoặc mở hé miệng

         c). Dùng tiếng động

  • Hợp xướng với phần đệm piano

         Phần này đề cập đến loại bản đệm đàn được sáng tác cùng lúc với tác phẩm hợp xướng.

  • Bản đệm đàn biệt lập

         Ở loại này, phần đệm piano có giai điệu không giống với giai điệu của hợp xướng. Phần đệm thường làm nhiệm vụ bổ sung.

  • Bản đệm đàn thông thường

         Bản đệm đàn này có một bè lặp lại giai điệu chính của hợp xướng. Nó có thể trở thành một tác phẩm biểu diễn riêng.

  • Dàn nhạc đệm cho hợp xướng
  • Dàn nhạc và hợp xướng cùng diễn chung hoặc bổ sung giai điệu

         Đây là trường hợp các tác giả dùng các bè nhạc cụ trong bộ dây, bộ gỗ hay bộ đồng của dàn nhạc đi đồng âm hoặc cách quãng 8 với 4 bè hợp xướng.

  • Hợp xướng và dàn nhạc phát triển riêng nhưng vẫn giữ mối tương quan

Những cách dùng thường gặp để sáng tác hợp xướng có dàn nhạc đệm:

  • Hợp xướng có thể đảm nhiệm hòa âm, còn dàn nhạc đi một nét nhạc riêng.
  • Hợp xướng diễn phức điệu, dàn nhạc góp thêm bè độc lập theo kiểu đối vị.
  • Hợp xướng đối đáp với dàn nhạc.
  • Hợp xướng đi hợp âm thiếu, dàn nhạc bổ sung cho đủ.

Tiểu kết chương 3

          Giai điệu, Hòa âm, Phức điệu và Phần đệm (hay phối nhạc) là những phương pháp diễn tả cơ bản tạo nên đặc điểm ngôn ngữ âm nhạc của tác phẩm hợp xướng. Tuy đã có một thời kỳ nhạc phức điệu được phát triển mạnh tại Tây Âu, nhất là trong phạm vi âm nhạc tôn giáo nhưng cho đến nay nó vẫn không trở nên quen thuộc với người phương Tây bằng nhạc hòa âm. Trong khi đó, âm nhạc châu Á nói chung và âm nhạc truyền thống Việt Nam nói riêng cho thấy có nhiều yếu tố phức điệu. Đó là một trong những lý do tại sao người phương Tây vẫn còn xa lạ với nhạc châu Á. Nhạc hợp xướng của chúng ta nghe còn “Tây” quá bởi vì chú trọng nhiều đến hòa âm. Để tạo nên một nét riêng bên cạnh việc bảo trì và phát triển nhạc hợp xướng Việt Nam trong các sáng tác hợp xướng, chúng ta nên lưu tâm đặc biệt đến tính phức điệu của nhạc dân tộc Việt và sự cân bằng giữa hòa âm với phức điệu.

         Trong chương “Ngôn ngữ âm nhạc” này chúng tôi không chỉ góp phần tổng kết về đặc điểm âm nhạc trong các tác phẩm hợp xướng đã được sáng tác hay dàn dựng tại thành phố mà còn muốn đề cập đến những vấn đề có thể khai thác thêm để hợp xướng không chỉ là một thể loại nhạc được người Việt coi trọng nhưng còn là một nghệ thuật mang nhiều bản sắc Việt và gần gũi với đời sống.  

KẾT LUẬN

1/. Tổng kết nội dung nghiên cứu của luận án

         Chương 1: Khi nhìn tổng quan về sự hình thành và phát triển hợp xướng tại thành phố, nổi lên nét riêng của nhạc hợp xướng ở đây là sự phát triển song hành, bổ túc lẫn nhau của hai loại hình: tôn giáo và thế tục. Trong mối quan hệ hỗ tương đó, các ca đoàn Công giáo đã trở thành nguồn gốc cho hoạt động hợp xướng của Sài Gòn trước năm 1975 và tiếp tục là động lực phát triển loại hình trong những ngày tháng khó khăn của quá trình xây dựng xã hội mới ở thành phố Hồ Chí Minh sau 1975. Một yếu tố quan trọng giúp cho hoạt động hợp xướng tại thành phố thăng tiến là sự cải thiện và biến đổi về kỹ thuật biểu diễn của các ban hợp xướng trong quá trình phát triển. Tuy nhiên, cho tới nay, vấn đề kỹ thuật biểu diễn hợp xướng chưa được giải quyết một cách hệ thống mà chỉ được tiến hành theo kinh nghiệm riêng của mỗi người chỉ huy và hoàn toàn mang tính chủ quan, ngẫu nhiên.

         Chương 2: Bốn vấn đề liên quan đến cách diễn tả một tác phẩm hợp xướng: nội dung đề tài, thể loại, hình thức và việc phối bè.

         Trước năm 1975, các tác giả hợp xướng của Sài Gòn thường khai thác đề tài về quê hương với góc nhìn thuần túy lịch sử của những thời kỳ trước đó hoặc mô tả cảnh quan thiên nhiên của đất nước với tình cảm chung chung. Những sáng tác hợp xướng sau năm 1975 cũng khai thác nhiều đề tài này nhưng thiên về lịch sử đương đại và con người nhân vật cụ thể. Đề tài về quê hương - đất nước - con người mang tính trần thuật, mô tả, chiếm đa số đến mức gần như tạo thành một nét riêng cho hợp xướng Việt Nam nói chung và cho thành phố nói riêng. Về thể loại. Nhạc hợp xướng tôn giáo ở thành phố trước và sau 1975 đa phần là ca khúc hợp xướng. Nhạc hợp xướng thế tục trước 1975 cũng chủ yếu là ca khúc hợp xướng, một số rất ít là liên ca khúc hợp xướng và trường ca hợp xướng đúng nghĩa. Sau năm 1975, các tác giả hợp xướng thế tục sử dụng thêm nhiều thể loại khác so với giai đoạn trước. Vì không có nhu cầu diễn tả phức tạp nên ca khúc hợp xướng tôn giáo đa phần mang hình thức hai đoạn (đơn), rồi đến ba đoạn (đơn, phức) và rất ít có hình thức rondo. Trong khi đó, sáng tác hợp xướng thế tục sau 1975 mang hình thức cũng phức tạp hơn. Việc phối bè trong các hợp xướng tôn giáo thường không phức tạp và vai trò diễn giai điệu thường được giao cho bè Soprano hoặc Tenor. Các tác giả hợp xướng thế tục ở cả hai thời kỳ dùng nhiều kiểu phối bè khác nhau để tạo thêm hiệu quả diễn tả ca từ.

         Chương 3: Về giai điệu. Trong các tác phẩm trước 1975 cũng như trong các hợp xướng tôn giáo sau 1975, âm vực thường hẹp hơn so với các hợp xướng thế tục sau 1975. Giai điệu dễ hát, dễ nhớ là đặc điểm chung của hợp xướng trước 1975; trong khi đó trong các tác phẩm sau 1975, giai điệu được hình thành với nhiều kỹ thuật hơn khiến người hát cũng như khán giả khó quen thuộc. Về hòa âm. Nhiều tác giả hợp xướng trước năm 1975 sử dụng đa phần những hợp âm I, IV, V với chủ trương để phù hợp với đặc tính thanh tao, nhẹ nhàng của nhạc Việt. Trong thực tế, cách làm này không những dẫn tới hiệu quả ngược lại bởi tính chất đầy đặn vốn có của các hợp âm bậc tốt trong một điệu thức mà còn làm cho giai điệu của tác phẩm thường trở nên “dễ đoán trước được”. Việc chuyển giọng trong tác phẩm trước 1975 thường là: chuyển thể (hay chuyển điệu thức), chuyển giọng cấp I (loại I1 và I2 được dùng nhiều hơn, ít có I3), chuyển giọng bất ngờ từ giọng trưởng này sang một giọng trưởng khác cách một quãng 3 trên giọng gốc. Sau 1975, xuất hiện nhiều ly điệu trong tác phẩm hơn trước kia và chuyển giọng được thực hiện theo nhiều cấp loại khác nhau, dùng nhiều cấp loại ít gặp trong sáng tác trước 1975 như I3, II3,... Nhìn chung, tuy cách thực hiện có khác nhau nhưng các tác giả thuộc hai thời kỳ đều cùng nỗ lực tìm cách hòa âm phù hợp nhất cho tác phẩm Việt Nam.

         Cho đến nay, trong tác phẩm thuộc hai thời kỳ, phức điệu vẫn chỉ đang ở mức được sử dụng như một thủ pháp sáng tác.

2/. Một số khuyến nghị để phát triển hợp xướng tại thành phố Hồ Chí Minh

         Các giá trị và lợi ích mà hợp xướng mang lại cho con người và xã hội ở thành phố: giá trị nhân bản, giá trị tri thức, giá trị cảm xúc, giá trị công dân và xã hội.

         Một số khuyến nghị để phát triển hợp xướng tại thành phố:

2.1. Cần có biện pháp cụ thể để duy trì và phát triển hợp xướng như một phương tiện giáo dục chứ không tổ chức thành một phong trào như đã từng được làm trước đây.

         Ở thành phố chúng ta, trong khi hợp xướng (tôn giáo) tại các nhà thờ có truyền thống từ lâu và vẫn được duy trì, phát triển (tuy còn rất nhiều hạn chế về mặt chuyên môn) thì hợp xướng (thế tục) trong các trường học gần như bị bỏ lửng. Đã đến lúc chúng ta phải đưa luyện tập hợp xướng vào chương trình giáo dục phổ thông.

2.2. Đưa những hình thức giáo dục hợp xướng phù hợp với các bậc học vào môi trường giáo dục ở thành phố.

       Những người có trách nhiệm hoàn toàn có thể tạo nét riêng cho công cuộc giáo dục của thành phố bằng cách đưa vào trường học việc luyện tập hợp xướng dưới nhiều dạng thức, từ chia sẻ “Kinh nghiệm hát hợp xướng” (dành cho các lớp mẫu giáo, Trung học Phổ thông cấp I) đến môn học “Kỹ thuật hát hợp xướng” (đối với học sinh cấp II, III và sinh viên Đại học.

2.3. Nâng cao khả năng chuyên môn về hợp xướng cho các thầy cô thuộc các trường phổ thông, trung học chuyên nghiệp và đại học.

       Cần trang bị cho các thầy cô trong trường học các cấp những kiến thức cần thiết về kỹ thuật (luyện tập, biểu diễn) hợp xướng  để họ có thể làm việc hiệu quả với học sinh của mình.

2.4. Dành một phần kinh phí tối thiểu để phát triển hoạt động hợp xướng tại thành phố.

       Nhiều người cho rằng hoạt động hợp xướng cũng như dàn nhạc là tốn kém (vì đông người) cần phải có ngân sách, đầu tư thích hợp. Thực ra không hẳn như vậy. Hát hợp xướng là một trong những cách tốt nhất để giáo dục âm nhạc với đầu tư ít tốn kém hơn cả. Với loại hình nghệ thuật này, người tham gia dùng chính giọng hát, chính cơ thể của mình mà không cần phải mua.

2.5. Đầu tư vào công tác đào tạo, nâng cấp người sáng tác và chỉ huy hợp xướng.

       Vai trò của người chỉ huy hết sức quan trọng cho sự sống còn của một ban hợp xướng. Tại thành phố hiện nay, đang thiếu trầm trọng các chỉ huy hợp xướng.

2.6. Tổ chức các liên hoan hợp xướng và những cơ hội biểu diễn khác. Đây là bước tiếp theo không thể thiếu được sau khi đã tính đến việc giáo dục hợp xướng cho cộng đồng.

2.7. Thành lập hiệp hội và các tổ chức hợp xướng. Cần phải có một tổ chức liên kết các hoạt động hợp xướng nếu muốn phát triển hiệu quả.

 

Đóng góp mới của Luận án 

Luận án là công trình đầu tiên ở Việt Nam nghiên cứu về nhạc hợp xướng tại thành phố Hồ Chí Minh trước và sau năm 1975. Những đóng góp mới của luận án là:

  1. Tạo nên một cái nhìn toàn cảnh về nhạc hợp xướng ở thành phố Hồ Chí Minh trong lĩnh vực biểu diễn và sáng tác. Qua đó đóng góp một công sức đáng kể vào việc nghiên cứu nhạc hợp xướng trong lịch sử âm nhạc Việt nam. Lần đầu tiên lĩnh vực sáng tác và biểu diễn Hợp xướng được phân tích thấu đáo dưới góc độ âm nhạc học, đề cập đến nhiều khía cạnh của nghệ thuật hợp xướng để có thể đưa ra những hướng phát triển phù hợp với điều kiện của người Việt nam.
  2. Nhận ra được đặc điểm riêng của nhạc hợp xướng ở thành phố Hồ Chí Minh, đó là: sự phát triển song hành của nhạc hợp xướng tôn giáo và thế tục.
  3. Về cơ bản luận án đã đóng góp cho ngành nghiên cứu lý luận âm nhạc Việt nam cách phân tích âm nhạc đa chiều: kết hợp giữa lý thuyết âm nhạc cổ điển và âm nhạc hiện đại thế kỷ 20, thái độ dung hòa khi nghiên cứu nhạc đời và nhạc đạo.
  4. Những khuyến nghị về việc phát triển nhạc hợp xướng ở Việt nam trong giáo dục phổ thông là thiết thực và có tính khả thi cao.
  5. Luận án đã đề ra được những hướng giải quyết hợp lý và thỏa đáng có giá trị, chẳng hạn như:
  • Chú trọng hơn đến những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả trình diễn được tác giả gọi là những thành tố của kỹ thuật biểu diễn hợp xướng, bao gồm: âm thanh hợp xướng; hòa giọng và cân bằng bè; phát âm; âm điệu và sự chuẩn xác về tiết tấu, cách thể hiện tác phẩm, và sự xuất hiện trên sân khấu.
  • Dựa trên chứng minh của Willi Apel (nhà âm nhạc học người Mỹ gốc Đức) và nghiên cứu của PGS TS Vũ Nhật Thăng để đưa ra cái nhìn khác và cách giải quyết về vấn đề hát xuống cung ở hợp xướng a cappella.
  • Xây dựng một số phương thức trình diễn không hoàn toàn theo kiểu sắp xếp truyền thống nhằm làm cho bộ môn hợp xướng trở nên hấp dẫn hơn, gần gũi hơn với công chúng.
  • Đưa ra vấn đề tính diễn cảm của quãng nhạc. Đây là một nội dung mới cho sáng tác hợp xướng tại Việt Nam nhằm giải quyết sự phù hợp giữa nội dung cần diễn đạt (thể hiện qua ca từ) với quãng nhạc (tạo thành giai điệu).
  • Tổng hợp và so sánh cách sử dụng hòa âm, phức điệu của các tác giả trước và sau 1975 để tìm ra những áp dụng mang nhiều tính Việt cho tác phẩm.
  • Đưa ra những dẫn chứng thuyết phục về nhu cầu cần phải phát triển việc giáo dục và tổ chức hoạt động hợp xướng thành một hệ thống trong đời sống xã hội tại thành phố cũng như trên cả nước.
Đầu trang
  
English


Các khoa, bộ môn
Khoa Piano
Khoa Dây
Khoa Kèn - Gõ
Khoa Accordion - Guitar- Organ
Khoa nhạc Jazz
Khoa Thanh nhạc
Khoa Nhạc cụ Truyền thống
Khoa Lý luận - Sáng tác - Chỉ huy
Khoa Kiến thức Âm nhạc
Khoa Kiến thức Đại cương
Khoa Văn hoá

Quảng cáo
Liên hệ quảng cáo
HỌC VIỆN ÂM NHẠC QUỐC GIA VIỆT NAM
77 Hào Nam, Đống Đa, Hà Nội
ĐT: +844 3851 4969 / 3856 1842 - Fax: +844 3851 3545
Website: www.vnam.edu.vn - Email: hvan@vnam.edu.vn