Trang chủ
Kỷ niệm 60 năm thành lập Học viện ÂNQGVN
Giới thiệu
Tổ chức
Ba công khai
Hoạt động
Tuyển sinh
Đào tạo
Biểu diễn
Nghiên cứu
Thông tin nghiên cứu KH
Luận án Tiến sĩ
Luận văn Thạc sĩ
Biểu mẫu đăng ký NCKH
Mẫu đăng ký GS, PGS
Giáo trình
Hợp tác quốc tế
Liên hệ

Giảng viên
Sinh viên
Thư điện tử
Tin ảnh

Lượt truy cập: 5280822
Luận án Tiến sĩ Thứ ba, 21/11/2017

Tác giả: Nguyễn Thị Hà
Đề tài: Nghệ thuật Guitar trong các tác phẩm âm nhạc Việt Nam
Chuyên ngành: Âm nhạc học
Mã số: 62.21.02.01.
Người hướng dẫn: TSKH. Phan Đình Tân
Ngày đăng: 12/05/2017

Luận án toàn văn

Tóm tắt Luận án

MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài

Trải qua nhiều thế kỷ hình thành và phát triển, nghệ thuật guitar trên thế giới đã phát triển mạnh, có chiều sâu, cây đàn ngày càng hoàn thiện cả về hình thức và nghệ thuật biểu diễn.

Tại Việt Nam, guitar du nhập vào nước ta qua nhiều con đường: Từ những người truyền giáo, các nghệ sĩ nước ngoài, hay những người Việt Nam đi du học. Tuy guitar là nhạc cụ phương Tây, nhưng với tính năng đa dạng, phong phú, khả năng diễn tấu và âm thanh của cây đàn phù hợp với tâm sinh lý người Việt Nam, nên guitar được yêu mến và được tiếp nhận ở Việt Nam, là nhạc cụ phương Tây duy nhất có lượng người hâm mộ cao nhất ở Việt Nam, thậm chí đã được Việt Nam hóa thành cây đàn guitar Cải lương. Cây đàn có khả năng thể hiện sâu sắc nội dung nghệ thuật trong các tác phẩm chuyển soạn hoặc sáng tác trên chất liệu âm nhạc dân gian Việt Nam.

Từ khoảng đầu thế kỷ XX cho đến trước 1956, âm nhạc guitar đã phát triển phổ biến rộng rãi tại Việt Nam, chủ yếu được sử dụng để đệm hát. Năm 1956, Trường Âm nhạc Việt Nam, trường Quốc gia Âm nhạc Sài Gòn được thành lập, đã đưa guitar vào giảng dạy trong trường lớp với chương trình giáo trình bài bản, từng bước thúc đẩy nghệ thuật guitar Việt Nam phát triển chuyên nghiệp.

Trong quá trình hình thành và phát triển, nghệ thuật guitar Việt Nam đã đạt được một số thành tựu nhất định ở các lĩnh vực đào tạo, biểu diễn, sáng tác, chuyển soạn. Trong đào tạo, có nhiều sinh viên được du học tại các nước có nền guitar phát triển như: Liên Xô, Ukraina, Tiệp Khắc, Đức... Trong biểu diễn, có những nghệ sĩ nổi tiếng như: Tạ Tấn, Hải Thoại, Huỳnh Hữu Đoan... Trong sáng tác và chuyển soạn cho nhạc cụ có những tác phẩm nổi tiếng được biết đến ở trong nước và nước ngoài như bản Bèo dạt mây trôi, Se chỉ luồn kim, Lới Lơ, Vũ khúc Tây Nguyên, Người ơi người ở đừng về, Bài ca hy vọng... Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đạt được, còn có một số hạn chế cần được phân tích, tìm hiểu để có giải pháp khắc phục góp phần đưa nghệ thuật guitar Việt Nam từng bước phát triển đạt tầm quốc tế.

Một số hạn chế:

- Hạn chế về khả năng thể hiện những đặc trưng riêng trong diễn tấu tác phẩm Việt Nam. Nguyên nhân là do người thể hiện chưa hiểu hết ý đồ của tác giả, chưa nắm được ý nghĩa, hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm cũng như tính năng nhạc cụ, cách diễn đạt về thang âm, điệu thức, tiết tấu, nhịp điệu. Đặc biệt, trong một số tác phẩm chuyển soạn từ các làn điệu dân ca, việc thể hiện làm nổi bật tính chất âm nhạc là không dễ bởi trong các làn điệu thường có những nốt “nhấn nhá”, luyến láy. Do vậy, việc thể hiện tác phẩm còn thiếu hiệu quả.

            - Các chương trình biểu diễn guitar trong nước cũng chưa thu hút được sự quan tâm của khán giả bởi còn thiếu tính độc đáo.

- Hạn chế về kho tàng tác phẩm. Theo thống kê, trải qua nhiều thế kỷ hình thành và phát triển, tác phẩm guitar thế giới hiện nay có tới hàng chục ngàn tác phẩm, còn tác phẩm guitar Việt Nam chỉ có hàng trăm tiểu phẩm,  tác phẩm. Như vậy, số lượng các tác phẩm guitar là rất ít, hình thức sáng tác chưa phong phú, chưa có nhiều tác phẩm hình thức lớn như: sonate, concerto… Trong một số tác phẩm còn có những hạn chế như: việc áp dụng kỹ thuật chưa phù hợp, một số tác phẩm chuyển soạn theo hướng áp kỹ thuật với đường nét giai điệu, nhịp điệu, tiết tấu trong tác phẩm gốc, nên đôi khi có những kỹ thuật khó, phức tạp, gò bó, không thể hiện rõ ý nghĩa nghệ thuật của tác phẩm gốc.

- Việc có ít tác phẩm làm cho nghệ sĩ không có nhiều lựa chọn để diễn tấu, hiếm có những tác phẩm tầm cỡ quốc tế. Người nghệ sĩ trong các chương trình biểu diễn trong nước, quốc tế hay tham gia các cuộc thi guitar thế giới đều phải lựa chọn gần như toàn bộ tác phẩm guitar của Châu Âu. Khi thể hiện những tác phẩm này, nghệ sĩ Việt Nam khó có thể thể hiện sâu sắc như các nghệ sĩ phương Tây (giống như việc các nghệ sĩ nước ngoài thể hiện âm nhạc dân tộc Việt Nam). Như vậy, việc kho tàng tác phẩm nghèo nàn đang tạo ra những tác động làm hạn chế sự phát triển của mỗi nghệ sĩ guitar Việt Nam. Với hiện trạng gần như không có nhạc sĩ, nghệ sĩ sáng tác hay chuyển soạn chuyên cho guitar thì sự hạn chế về tác phẩm đang kìm hãm những tiến bộ của nghệ thuật guitar Việt Nam.

Với nhiều năm gắn bó cùng cây đàn guitar, trong đó đã có 20 năm giảng dạy chuyên ngành guitar tại Học viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam, tác giả luận án luôn trăn trở suy nghĩ để góp sức cùng với các đồng nghiệp đưa nghệ thuật guitar ngày càng phát triển, hội nhập với sự phát triển guitar trên thế giới. Do đó, tác giả chọn đề tài Nghệ thuật guitar trong các tác phẩm âm nhạc Việt Nam với mong muốn nghiên cứu sâu về chuyển soạn, diễn tấu các tác phẩm guitar Việt Nam để từ đó đề xuất những giải pháp, góp phần vào sự phát triển ngành guitar của nước nhà.

2. Lịch sử đề tài

Một số luận án, luận văn, nghiên cứu nghệ thuật guitar Việt Nam

Luận án

- ФАН ДИНЬ ТАН, Гитарное искусство Вьетнама /в контексте мирового гитарного искусства/Рабoта выполнена на кафедре народных инструментов Национальной музыкальной академии Украины имени П.И.Чайковского. - К,1997 (Luận án TS). Cuốn sách nói đến vai trò, vị trí đàn guitar trong sự phát triển âm nhạc Việt Nam, cây đàn guitar mặc dù được du nhập từ nước ngoài nhưng đã được người dân Việt Nam yêu mến và Việt Nam hóa từ cây đàn guitar cổ điển thành đàn guitar phím lõm, dùng để thể hiện những bản Cải Lương, bên cạnh đó là sự tiếp thu rất nhiều tác phẩm âm nhạc Phương Tây của các nghệ sĩ guitar Việt Nam.

- Cao Sỹ Anh Tùng, 2015 “Nghệ thuật Guitar đương đại nửa sau thế kỷ XX trong đào tạo Guitar chuyên nghiệp tại Việt Nam”, luận án tiến sĩ, Học viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam. Trong luận án có đề cập đến sự phát triển nghệ thuật biểu diễn guitar chuyên nghiệp ở Việt Nam với hướng nghiên cứu chủ yếu thông qua các thế hệ nghệ sĩ và tác phẩm guitar đương đại Việt Nam, chia theo ba giai đoạn:

+ Giai đoạn trước năm 1954

+ Giai đoạn từ năm 1954 đến trước năm 1975

+ Giai đoạn từ năm 1975 đến nay

Luận án của Cao Sĩ Anh Tùng, nội dung chính nghiên cứu những kỹ thuật trong cách thể hiện âm nhạc đương đại nhưng không có kết nối cụ thể với các tác phẩm âm nhạc Việt Nam, nghiên cứu tâp trung vào cách giải quyết các kỹ thuật và đưa ra phương hướng khi tập luyện một tác phẩm đương đại, hướng nghiên cứu hoàn toàn khác với luận án của Nguyễn Thị Hà.

          - Nguyễn Văn Phúc, 2015 “Sự phát triển đào tạo Guitar chuyên nghiệp tại Việt Nam”, luận án tiến sĩ, Học viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam. Luận án tập trung nghiên cứu về mảng đào tạo guitar cổ điển. Chương 2: Một số đặc điểm trong đào tạo guitar chuyên nghiệp Việt Nam. Tác giả đề cập tới những thuận lợi và khó khăn của người Việt khi học đàn guitar chuyên nghiệp. Mục 2.3. (tr.59) Một số đặc điểm trong các tác phẩm guitar Việt Nam, luận án nghiên cứu về kỹ thuật trong đào tạo. Trong luận án chúng tôi có nghiên cứu về kỹ thuật nhưng là kỹ thuật diễn tấu với mục tiêu nâng cao hiệu quả diễn tấu các tác phẩm Việt Nam.

Luận văn

- Lại Quang Nghĩa, luận văn Thạc sĩ “Đặc điểm âm nhạc của một số tác phẩm guitar Việt Nam chuyển biên”, 2009. Tác giả khái quát đôi nét về những làn điệu âm nhạc dân gian Việt Nam đã được sử dụng trong chuyển soạn, sáng tác các tác phẩm guitar Việt Nam như: Âm nhạc cung đình Huế,  Dân ca Quan Họ, âm nhạc của Tây Nguyên. Ngoài ra, tác giả còn đề cập đến Vai trò của ca khúc tiền chiến trong các tác phẩm guitar Việt Nam (tr.64) và giới thiệu một số tác phẩm guitar Việt Nam tiêu biểu. Mặc dù tác giả nghiên cứu về guitar Việt Nam nhưng hướng nghiên cứu khác so với luận án của Nguyễn Thị Hà, đây là một trong những tư liệu tham khảo cần thiết trong quá trình nghiên cứu của luận án.

 - Nguyễn Quốc Vương, luận văn Thạc sĩ “Thực trạng và một số giải pháp đào tạo guitar trong giai đoạn mới tại Nhạc viện Hà Nội” (2005). Tác giả đã nêu lên thực trạng tình hình phát triển của guitar về giáo trình, giáo án, phương pháp giảng dạy, bài bản và đưa ra những giải pháp giúp hoàn thiện và phát triển hơn cho ngành guitar Việt Nam.

 - Nguyễn Thanh Huy, luận văn Thạc sĩ  “Học đàn guitar với sự hỗ trợ của công nghệ truyền thông đa phương tiện (Multimedia)”, 2006, đề cập đến cách đào tạo guitar cổ điển mới với sự hỗ trợ của công nghệ, hướng đến đối tượng người học không chuyên.

- Nguyễn Thị Phương Thảo, 2006 “Chuyển biên tác phẩm phức điệu mô phỏng 2 bè piano thành song tấu guitar”, luận văn Thạc sĩ. Thể loại phức điệu luôn có vị trí quan trọng trong âm nhạc chuyên nghiệp. Luận văn nghiên cứu, đưa ra những cách thức chuyển biên tác phẩm phức điệu mô phỏng 2 bè của piano sang thành song tấu guitar. Đề tài mang tính thực tiễn cao. Thông qua những nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Phương Thảo, giúp nghiên cứu, học hỏi để áp dụng, làm giàu, phong phú về hình thức, thể loại trong sáng tác và chuyển soạn tác phẩm guitar Việt Nam.

             - Nguyễn Thị Kim Chung, luận văn Thạc sĩ “Chương trình phức điệu guitar bậc trung học 4 năm tại Nhạc viện thành phố Hồ Chí Minh”, 2009. Tác giả đã sưu tầm và chuyển soạn cho guitar các tác phẩm phức điệu của nhiều tác giả nổi tiếng thế giới: G.Handel, Johann Ludvig Krebs.

- Dương Kim Dũng, 2006 “Những vấn đề giảng dạy phong cách Flamenco guitar cho chuyên ngành guitar”, luận văn Thạc sĩ. Đề tài tập trung nghiên cứu nhạc cụ guitar với cách thể hiện phong cách flamenco. . Như ta đã biết, dù thể hiện âm nhạc cổ điển hay âm nhạc Flamenco thì đều phải tập luyện chung những kỹ thuật đặc trưng, cơ bản của đàn guitar. Luận văn giúp chúng ta hiểu về phong cách flamenco và qua đó có những liên hệ trong nghiên cứu kỹ thuật, nghệ thuật thể hiện các tác phẩm guitar Việt Nam.

- Nguyễn Thị Hà, 2007 “Vấn đề giảng dạy các tác phẩm guitar Việt Nam cho học sinh bậc trung học dài hạn”, luận văn Thạc sĩ. Tác giả đã nghiên cứu, chỉ ra những điểm hạn chế, khó khăn  trong việc tập luyện và thể hiện tác phẩm guitar Việt Nam của học sinh bậc trung cấp và đưa ra những hướng dẫn cụ thể để khắc phục, giải quyết, giúp các em chủ động hơn trong tập luyện và biểu diễn.

          - Cao Sỹ Anh Tùng, 2010 “Tư duy âm nhạc và kỹ thuật diễn tấu tác phẩm guitar thế kỷ XX”, luận văn Thạc sĩ. Tác giả trình bày những kỹ thuật guitar thế kỷ XX, phân tích, chỉ ra một số cách thể hiện các kỹ thuật tạo âm hưởng mới của các nhạc sĩ trong thế kỷ này. Tác giả Cao Sỹ Anh Tùng đã nghiên cứu, tổng hợp và đưa ra những cách thể hiện kỹ thuật mới thế kỷ XX. Luận văn là tư liệu giúp cho những giáo viên, nghệ sĩ, nhạc sĩ và những học sinh, sinh viên tiếp thu được những điểm mới, độc đáo, áp dụng trong chuyển soạn, sáng tác cũng như thể hiện các tác phẩm guitar nói chung và tác phẩm guitar Việt Nam nói riêng.

          - Nguyễn Thúy Anh, luận văn Thạc sĩ “Giảng dạy đàn Guitar cho học sinh lứa tuổi thanh thiếu niên tại Hà Nội”, 2010. Mục 1.2. Đàn guitar trong đời sống học sinh lứa tuổi thanh thiếu niên tại Hà Nội (tr.11) và mục 1.3. Nắm bắt mục đích học tập và tâm lý từng nhóm tuổi học sinh, tạo những phương pháp sư phạm âm nhạc phù hợp (tr.14). Luận văn khái quát thực trạng và đề xuất một số vấn đề trong việc tập luyện guitar cho người tập không chuyên và chuyên nghiệp ở Hà Nội. Chương 2, tác giả đã giới thiệu và diễn giải cách thực hiện một số kỹ thuật guitar.

Các luận án, luận văn là những tư liệu tham khảo cần thiết cho nghiên cứu của luận án. Như vậy, chưa có công trình nghiên cứu sâu về nghệ thuật guitar trong các tác phẩm âm nhạc Việt Nam được công bố ở Việt Nam.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1. Đối tượng nghiên cứu

- Những tác giả, tác phẩm guitar tiêu biểu trên thế giới qua từng thế kỷ.

- Các tác phẩm chuyển soạn, sáng tác cho guitar của nghệ sĩ, nhạc sĩ Việt Nam.

- Các tác phẩm guitar Việt Nam trong chương trình giảng dạy của Học viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam.

- Những tác giả, tác phẩm tiêu biểu trong sáng tác, chuyển soạn âm nhạc Việt Nam cho đàn guitar.

- Một số làn điệu âm nhạc dân gian Việt Nam.

- Hiệu quả trong thể hiện tác phẩm guitar Việt Nam của nghệ sĩ, học sinh, sinh viên guitar

3.2. Phạm vi nghiên cứu

- Guitar cổ điển thế giới từ thế kỷ XVI-XX.

- Guitar cổ điển Việt Nam chủ yếu từ năm 1956 đến nay.

- Nghệ thuật guitar Việt Nam, tập trung nghiên cứu về:

+ Hiệu quả trong thể hiện tác phẩm guitar Việt Nam. Đó là cảm xúc hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm, diễn tấu các thang âm, điệu thức, hoà thanh, thể hiện tiết tấu, tiết nhịp, thể hiện luyến, nhấn, láy trong tác phẩm.

+ Bố cục, nội dung trong các tác phẩm guitar Việt Nam.

4. Mục tiêu nghiên cứu                                                                                                             

- Thông qua tác phẩm guitar thế giới và Việt Nam để khái quát sự phát triển của guitar cổ điển thế giới và Việt Nam

- Nghiên cứu một số vấn đề còn hạn chế trong chuyển soạn và thể hiện tác phẩm Việt Nam. Từ đó đưa ra các giải pháp góp phần vào quá trình phát triển về số lượng, chất lượng tác phẩm, nâng cao hiệu quả diễn tấu.

5. Phương pháp nghiên cứu

            Luận án được thực hiện trên quan điểm và phương pháp luận biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp với các phương pháp nghiên cứu như: quan sát, tổng hợp, phân tích tư liệu, kỹ thuật tổng kết kinh nghiệm và đối chiếu, so sánh, phương pháp chuyên gia.

6. Đóng góp của luận án

- Bước đầu đưa ra bức tranh tổng quát sự phát triển các tác phẩm guitar thế giới từ thế kỷ XVI - XX

- Ứng dụng những nét điển hình, đặc sắc trong thể loại, hòa âm, tiết tấu, xử lý kỹ thuật có trong tác phẩm guitar thế giới từ TK XVI - XX vào guitar Việt Nam nhằm giúp nâng cao khả năng chuyển soạn và thể hiện các tác phẩm Việt Nam

- Nghiên cứu mảng tác phẩm guitar Việt Nam, tổng hợp thành những tiêu chí trong chuyển soạn, cung cấp dữ liệu cho các nhạc sĩ, các nghệ sĩ guitar, hay những người yêu thích guitar, góp phần làm giàu kho tàng tác phẩm guitar Việt Nam.

- Chuyển soạn tác phẩm Giai điệu quê hương, dựa trên chủ đề âm nhạc lấy từ bài Dạ cổ hoài lang, một sáng tác bất hủ của nhạc sĩ Cao Văn Lầu. Bản nhạc được chuyển soạn, kết hợp giữa biến tấu với ngẫu hứng, ứng dụng tính năng nhạc cụ, sáng tạo trong kỹ thuật guitar cổ điển để thể hiện ngôn ngữ âm nhạc Cải Lương. Đây là ví dụ hiện thực hóa giá trị nghiên cứu của luận án nhằm giúp các nhạc sĩ hiểu sâu sắc hơn các giải pháp của luận án và ứng dụng hợp lý vào thực tế chuyển soạn cũng như thể hiện tác phẩm

- Nghiên cứu những vấn đề trong cách thể hiện nghệ thuật các tác phẩm guitar Việt Nam: cảm xúc hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm, một số đặc điểm về diễn tấu thang âm, điệu thức, hoà thanh, thể hiện tiết tấu, tiết nhịp, thể hiện luyến, nhấn, láy trong tác phẩm, nhằm giúp HSSV hiểu sâu hơn về tác phẩm Việt Nam và từ đó sẽ thể hiện tác phẩm sâu sắc hơn.

7. Bố cục luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, luận án gồm 3 chương:

- CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NGHỆ THUẬT GUITAR THẾ GIỚI

- CHƯƠNG 2: MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM TRONG SỰ PHÁT TRIỂN NGHỆ THUẬT GUITAR Ở VIỆT NAM

- CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN NGHỆ THUẬT GUITAR TRONG CÁC TÁC PHẨM VIỆTNAM

 

CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN VỀ NGHỆ THUẬT GUITAR THẾ GIỚI

1.1. Sơ lược về nguồn gốc đàn guitar

Theo tư liệu được cung cấp trong cuốn sách “Đàn guitar cổ điển” của Nguyễn Thành Phương, một nghệ sĩ guitar đã từng học tập và giảng dạy tại Pháp thì có ba giả thuyết về sự xuất hiện của cây đàn guitar:

Giả thuyết thứ nhất được phần lớn các nhà nghiên cứu đồng ý là tổ tiên của tất cả các nhạc cụ có dây ngày nay đều xuất phát từ “cây cung săn bắn”.

Giả thuyết thứ hai cho rằng đàn guitar có tổ tiên chính xác của nó: “Kithara” (có cần đàn và ô đàn). Như vây đàn guitar từ nhóm này mà thành hình, đây thuộc về nhánh có cần đàn, rồi dần dần mới có đàn Luth, Vihuela, Guitar... Như vậy, đàn guitar có tổ tiên chính xác từ thời cổ đại xa xưa của nó và phải trải qua rất nhiều cải tiến mới có được hình dạng sô 8 hoàn mỹ như ngày nay.

Một giả thuyết khác cho rằng guitar được chế tạo hoàn toàn riêng biệt mà không phải trải qua nhiều biến đổi như giả thuyết hai.

Vào thế kỷ 13 đã xuất hiện nhiều tại Tây Ban Nha hai loại đàn có hình dáng hơi giống đàn guitar ngày nay dưới sự cai trị của Maures gốc Ả Rập từ Bắc Phi (711 đến 1469). Xưa kia người Persan, người Ả Rập và người Maures dùng guitar để đệm hát hay ngâm thơ của họ: Đó là guitarra Morisca: là loại đàn cũng tựa như guitar nhưng có lưng đàn hình bầu và có nguồn gốc Ả Rập giống như đàn Luth, loại đàn này mang ba hàng dây đôi và bắt đầu xuất hiện ở Tây Ban Nha từ thế kỷ VIII. Vào thế kỷ XV thì guitarra Morisca chuyển hình dạng tựa đàn Luth như đàn Mandora… và Guitarra Latina, là loại đàn có lưng thẳng giống đàn guitar hiện nay với 10 ô đàn và mang 4 hàng dây đôi (re-son-si-mi).

Tóm lại. với ba giả thuyết, đều cho thấy đàn guitar xuất hiện từ rất xưa chứ không phải là một nhạc cụ mới chế tạo gần đây.

1.2. Một số nhạc sĩ, nghệ sĩ tiêu biểu

* Ferdinando Carulli (1770-1841)

Ferdinando Carulli, là một trong những nghệ sĩ guitar nổi tiếng trong lĩnh vực giảng dạy. Sinh ở Napoli, ban đầu ông học đàn cello, sau đó tự học guitar và phát triển thành nghệ sĩ guitar chuyên nghiệp. Trong quá trình sáng tác, số lượng tác phẩm lên tới hơn 400 bản, chất lượng sáng tác được đánh giá cao. Đặc biệt là cuốn sách, Phương pháp dạy đàn của ông, đây là cuốn sách rất thiết thực về giảng dạy, dành cho những người bắt đầu học đàn guitar. Cuốn sách này đã được chọn làm giáo trình dạy của bộ môn guitar hầu hết các nước trên thế giới và tại Việt Nam.

* Matteo Carcassi (1792-1853)

Một trong những người kế tục sau F. Carulli là nghệ sĩ guitar Matteo Carcassi, người Florence, nhưng cuộc đời ông sống hầu hết ở nước ngoài. Carcassi đã có những buổi trình diễn thành công ở Luân Đôn vào các năm: 1822, 1823, 1826, có nhiều sáng tác có giá trị, để lại cho các thế hệ sau này như: 25 etude và cuốn Phương pháp học guitar cho đến nay vẫn là những cuốn sách kinh điển cho người tập luyện guitar, đồng thời cũng là những bài tập bắt buộc trong chương trình dạy giảng dạy của bộ môn guitar Học viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam và hầu hết các cơ sở đào tạo âm nhạc guitar trên thế giới.

* Issac Manuel Francisco Albe’niz (1860-1909)

Là nhà soạn nhạc và là tác giả kinh điển đầu tiên của âm nhạc Tây Ban Nha trong thời đại mới. Tuy không sáng sáng tác trực tiếp cho guitar nhưng các tác phẩm của Albe’niz luôn phảng phất âm điệu guitar, đó là nguyên nhân nhiều tác phẩm đã được chuyển soạn cho đàn guitar: Torre Bermeja, Granada, Sevilla, Cadix… Đặc biệt là tác phẩm Asturias, được viết dưới hình thức 3 phần, tác giả sử dụng những hợp âm rộng, độ ngân vang, sáng, đậm “chất” âm nhạc dân gian.

* Heitor Villa Lobos (1887-1959)

Villa Lobos là nhà soạn nhạc của dân tộc Brazil mang phong thái hết sức độc đáo, bản sắc dân tộc thể hiện rõ nét. Ở Việt Nam, những tác phẩm của ông như: 12 etude, 5 prelude, được yêu thích và coi như bài tập cần thiết đối với nghệ sĩ guitar chuyên nghiệp.

* Andres Segovia (1894-1987)

Với khả năng diễn tấu mang đậm phong cách riêng, kết hợp với kỹ thuật hoàn hảo, tiếng đàn của ông đã thuyết phục được những khán giả khó tính. Andres Segovia được các nhà chuyên môn, học giả đánh giá như cha đẻ của thế hệ guitar cổ điển đương đại. Thông qua các chương trình biểu diễn trên khắp thế giới, Andres Segovia đã góp phần khẳng định vị trí của nhạc cụ guitar trong lĩnh vực âm nhạc thính phòng.

1.3. Một số đặc điểm trong các tác phẩm guitar thế giới từ thế kỷ XVI-XX

1.3.1. Thế kỷ XVI - Xây dựng những nhân tố quan trọng cho sự phát triển

* Thể loại

Trong thế kỷ XVI có sự đóng góp của nhiều nhà soạn nhạc, nghệ sĩ guitar với số lượng hàng trăm tác phẩm, trong đó, hình thức được sử dụng nhiều nhất là fantasia galliarde. Recercar tuy không được sáng tác nhiều nhưng cũng có những đóng góp đáng kể vào sự phát triển chung của nhạc cụ.

* Hòa âm

- Tính chất chủ điệu nổi bật với giai điệu chính, các câu chạy thường xuyên nằm ở bè cao. Bè trầm đóng vai trò xây dựng hợp âm, đệm cho bè giai điệu.

- Gam thứ được sử dụng chủ yếu là thứ hòa thanh, ít dùng thứ tự nhiên.

- Cách phát triển âm nhạc guitar trong thế kỷ này chủ yếu dựa vào cấu trúc và sự tiến hành chuyển động về hòa âm. Cách tiến hành hòa âm thường sử dụng âm sớm, muộn nên các công năng hòa âm thường gối lên nhau, liên kết theo dạng mắt xích.

* Kỹ thuật xử lý tác phẩm

Độ vang của đàn guitar không nhiều nên cách xử lý những nốt ngân dài đã tạo nên cách thức riêng dựa trên khả năng của cây đàn. Nếu như trong các tác phẩm piano hoặc violon, các nốt được ngân dài trong nhiều ô nhịp vẫn có hiệu quả âm thanh, thì trên đàn guitar thời kỳ này, độ ngân của một nốt nhạc thường được xác định độ dài bằng bốn nốt ở bè khác, đây chính là khoảng thời gian đạt được hiệu quả của nốt nhạc ngân trên cây đàn, là nhân tố cho sự khai thác tính năng riêng biệt của nhạc cụ và được phát triển rất mạnh mẽ ở các thế kỷ sau, đặc biệt là thế kỷ XX.

* Tiết tấu

 Tác phẩm từ nửa sau thế kỷ XVI sử dụng tiết tấu phức tạp hơn với nốt móc kép và móc giật, mở rộng nhiều hơn đến phím bấm thứ VII. Cấu trúc, câu đoạn, mô típ trong giai đoạn này cũng bắt đầu rõ ràng, thống nhất hơn nửa đầu thế kỷ XVI.

1.3.2. Thế kỷ XVII - Tiếp tục mở rộng và phát triển các nhân tố

* Thể loại

Từ những tác phẩm ngắn đơn lẻ của thế kỷ XVI, các điệu nhảy cổ được kết hợp với nhau tạo thành hình thức âm nhạc lớn, có tính chất và nội dung âm nhạc hơn trong thế kỷ XVII.

Thể loại âm nhạc quan trọng cho nhạc cụ nói chung và guitar nói riêng ở thời kỳ Baroque phải kể đến Suite, trong đó chứa đựng nhiều các phần sử dụng tính chất các điệu nhảy khác nhau nhưng có sự thống nhất về giọng điệu.

* Kỹ thuật xử lý tác phẩm

Xuất hiện kỹ thuật luyến và hoa mỹ giúp mở rộng khả năng thể hiện nghệ thuật cho tác phẩm, có hai ý nghĩa:

+ Trước đây, cây đàn guitar liên quan nhiều đến yếu tố nhảy múa và môi trường đệm cho các vũ công nên chủ yếu chỉ sử dụng kỹ thuật gảy để luôn tạo được âm lượng lớn, đáp ứng vai trò đệm cho nhảy múa. Kỹ thuật luyến không cho âm thanh to mà mang tính chất biểu cảm âm nhạc nhiều hơn, nên việc sử dụng phổ biến kỹ thuật này đã phần nào chứng tỏ cây đàn có những bước tách ra khỏi vai trò đệm để hướng tới độc tấu.

+ Nếu thế kỷ XVI, kỹ thuật barre giúp tay trái tăng cường sức bấm, sự chuyển động các hòa âm dày hơn, giúp nhà soạn nhạc mở rộng được cách tạo hợp âm, thì thế kỷ XVII, kỹ thuật luyến, hoa mỹ giúp tay trái trở nên tinh tế hơn với sự phát triển lực mạnh, khéo léo ở đầu các ngón tay bấm với nhiệm vụ chủ yếu làm mềm hóa câu nhạc, tăng cường sự đa dạng âm thanh cho một nốt nhạc.

* Tiết tấu

Thế kỷ này dùng nhiều giá trị nốt đen, đơn, kép.

* Hòa âm

Âm nhạc thời kỳ này chủ yếu dừng lại ở 2 dấu thăng và 3 dấu giáng.

Xuất hiện giọng c-moll

1.3.3. Thế kỷ XVIII - Phát triển đàn guitar lên tầm chuyên nghiệp

* Thể loại                              

Nếu thế kỷ XVII thường là các suite, tổ hợp của các điệu nhảy cổ thì sang thế kỷ XVIII xuất hiện các tuyển tập do nhà soạn nhạc sáng tác như: Tuczeck (1755-1820), F.Vicente (1755-1820) có tuyển tập 36 tác phẩm cho guitar.

Tác phẩm được viết dưới hình thức sonat cho guitar, đánh dấu sự phát triển vượt bậc từ nhạc cụ dân gian trở thành cây đàn mang tính chuyên nghiệp. Khúc thức, nội dung trong các tác phẩm có sự thống nhất cao độ, âm nhạc khai thác và thể hiện tính năng nhạc cụ rõ nét, độ khó trong xử lý kỹ thuật, nghệ thuật đòi hỏi sự hiểu biết, nghiên cứu sâu âm nhạc của tác phẩm và trình độ biểu diễn điêu luyện.

* Hòa âm

Chủ yếu phát triển âm nhạc chủ điệu, hòa âm được tiến hành theo nguyên tắc hòa thanh cổ điển, làm nền cho giai điệu chính.

* Tiết tấu

Sử dụng chủ yếu nốt đơn, kép, móc tam.

Tiết tấu móc tam, móc tứ càng về nửa cuối thế kỷ XVIII, càng được sử dụng phổ biến như trong tác phẩm của tác giả Luigi Legnani, Mauro Giuliani chứng tỏ sự tiến bộ vượt bậc về kỹ thuật trong trình tấu tác phẩm của các nghệ sĩ guitar đương thời. Thời kỳ này, móc tứ là một trong các ký hiệu thể hiện giá trị tốc độ nhanh nhất trong các tác phẩm viết cho guitar.

* Kỹ thuật xử lý tác phẩm

Mối quan hệ giữa kỹ thuật và nghệ thuật có những bước phát triển chặt chẽ hơn trong việc khai thác những khả năng thể hiện trên cây đàn, tạo nên màu sắc phong phú và dần mang đậm tính cách nhạc cụ riêng.

1.3.4. Thế kỷ XIX - Mở rộng khả năng thể hiện trong sáng tác và trình tấu

* Thể loại

Biến tấu và fantasia tiếp tục được phát triển ở nửa đầu thế kỷ.

* Hòa âm

Công năng hòa âm vẫn chủ yếu sử dụng như ở thế kỷ XVIII. Tuy nhiên, nếu thế kỷ XVIII sự tiến hành phát triển hòa âm theo quy luật được đề cao thì ở thế kỷ XIX, các tác giả khai thác màu sắc của các hòa âm khác nhau để thể hiện ý tưởng của mình.

* Kỹ thuật xử lý tác phẩm

 Kỹ thuật và những ưu điểm về tốc độ của thế kỷ XVIII được các nhạc sỹ thế kỷ XIX nâng lên tầm cao mới khi khai thác để thể hiện nội dung, ý tưởng của mình.

* Tiết tấu

Du nhập nhiều các mô hình tiết tấu của các điệu nhảy đương thời trên khắp thế giới như: Paraguay, Argentina, Brazil... đây là cơ sở, nền tảng phong phú về chất liệu mà các nhạc sĩ thế kỷ XX phát triển mạnh mẽ.

1.3.5. Thế kỷ XX - Phát triển rộng trên thế giới

* Thể loại

Hướng âm nhạc dân gian vẫn được phát triển và mở rộng ra khắp thế giới:

* Hòa âm

Du nhập hòa thanh của âm nhạc đương thời như: blue, jazz.

* Tiết tấu

Du nhập các loại hình tiết tấu, nhịp điệu từ âm nhạc đương đại.

* Kỹ thuật xử lý tác phẩm

Từ sự nghiêm khắc của thế kỷ XVIII, chuyển đến thể hiện nhiều hơn nội tâm, suy tư riêng của con người ở thế kỷ XIX, sang thế kỷ XX âm nhạc có những xu hướng đề cao, phát triển cảm xúc, tình cảm của người nghệ sỹ trực tiếp ngay trong khi biểu diễn, tương tác với khán giả.

 

Tiểu kết chương 1

Trong quá trình phát triển, guitar đã trở nên phổ biến trên khắp các quốc gia. Nhiều nhạc sĩ, nghệ sĩ đã sáng tác, chuyển soạn, viết sách cho guitar. Trong đó, nhiều cuốn sách, tác phẩm, đã được dùng làm tài liệu chính cho chương trình giảng dạy guitar chuyên nghiệp ở Việt Nam với những tác giả quen thuộc như: Ferdinando Carulli, Matteo Carcassi, Issac Manuel Francisco Albe’niz, Heitor Villa Lobos, Andres Segovia, Ivanov Kramskoi...

Từ thế kỷ XVI-XX, các tác phẩm guitar đã được viết trên nhiều thể loại, chứa đựng sự phong phú về màu sắc âm nhạc của các dân tộc trên thế giới, có rất nhiều các thể loại âm nhạc từ các quốc gia khác nhau du nhập vào tác phẩm viết cho guitar, góp phần giúp cây đàn dần hoàn thiện về kỹ thuật và nghệ thuật để đạt đến sự phổ biến cũng như trình độ chuyên nghiệp như hiện nay.

Với Việt Nam, guitar là một nhạc cụ có xuất xứ từ nước ngoài, đã du nhập và phát triển mạnh. Do vậy, chúng ta cần nghiên cứu, tập trung vào: thể loại, hòa âm, tiết tấu, kỹ thuật xử lý tác phẩm, để học hỏi, chắt lọc tinh hoa và có những ứng dụng trong nghệ thuật guitar ở Việt Nam, góp phần vào sự phát triển về lĩnh vực sáng tác, chuyển soạn cũng như thể hiện các tác phẩm guitar Việt Nam, tạo nên bản sắc âm nhạc đàn guitar riêng, dần khẳng định vị trí của âm nhạc guitar Việt Nam đối với quốc tế.

 

CHƯƠNG 2

MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM TRONG SỰ PHÁT TRIỂN

NGHỆ THUẬT GUITAR Ở VIỆT NAM

2.1. Sơ lược về quá trình phát triển đàn guitar ở Việt Nam

Vào những năm 30, đầu thế kỷ XX, với phong trào hát “lời ta điệu tây” đã làm tăng thêm số người chơi guitar theo lối nhạc mới. Các nhóm nhạc được hình thành, mỗi nhóm gồm có các nhạc cụ như: guitar Hawai, guitar Espagnole, Contrebasse… thời kỳ này đàn guitar Hawai được sử dụng rất phổ biến, còn guitar Espagnole thường dùng để đệm hát, ít người chơi độc tấu vì trình độ còn nhiều hạn chế và do tài liệu có rất ít.

Đến những năm 45 các nhạc sỹ như: Đỗ Chí Khang, Dương Thiệu Tước, Đỗ Đình Phương, Phạm Ngữ, Tạ Tấn mới đi sâu vào nghệ thuật độc tấu đàn guitar Espagnole và đó cũng là những người thầy đầu tiên đóng góp rất nhiều công lao cho việc phát triển nghệ thuật guitar cổ điển ở Việt Nam.

Năm 1956 Trường âm nhạc Việt Nam được thành lập với vị trí là một trung tâm đào tạo âm nhạc hàm lâm chuyên nghiệp đầu tiên ở Việt Nam và công tác đào tạo nghệ thuật guitar đã có bước phát triển mới.

Năm 1956 trường Quốc gia Âm nhạc Sài Gòn đã đưa guitar vào chương trình giảng dạy. Với các nhạc sỹ như: Vũ Ngọc Khuê, Lê Xuân Cảnh, Lâm Cao Khoa. Từ chỗ chỉ chơi đàn trong các phòng trà, nhiều nghệ sỹ say mê và chuyên sâu vào nghệ thuật guitar cổ điển. Năm 1962 một số nghệ sỹ guitar nước ngoài đã sang giao lưu và biểu diễn tại Việt Nam như: Siegfried Behrend, Juliam Bream.

Phong trào guitar ở Huế xuất hiện muộn hơn so với miền Nam và miền Bắc. Phải đến những năm 1960, người dân Huế mới được hiểu biết hơn về cây đàn guitar qua những chương trình guitar được phát sóng trên đài phát thanh, những chương trình biểu diễn của các nghệ sỹ đến từ hai miền Nam, Bắc, nhờ vậy phong trào học và chơi guitar được mở rộng, các lớp học guitar được tổ chức tại nhiều trường trung học và đại học.

2.2. Một số nhạc sĩ tiêu biểu

* Miền Bắc: Nghệ sĩ guitar Phạm Ngữ, Nguyễn Thiện Tơ, Hoàng Giác, Tạ Tấn, Phạm Văn Phúc, Nguyễn Hải Thoại, Đặng Ngọc Long.

* Miền Trung: Trương Huệ Mẫn

* Miền Nam: Đỗ Đình Phương, Võ Tá Hân, Phùng Tuấn Vũ, Hoàng Ngọc Tuấn.

2. 3. Một số đặc điểm trong các tác phẩm guitar Việt Nam

2.3.1. Thể loại

* Hình thức tác phẩm

Do ảnh hưởng nhiều từ thể loại ca khúc nên cấu trúc các tác phẩm guitar Việt Nam thường được viết ở hình thức hai đoạn, ba đoạn.

* Phần mở đầu

Thường có phần dạo đầu do ảnh hưởng của từ cách đệm nhạc ca khúc. Khác với phần dạo đầu trong âm nhạc guitar Châu Âu. Ở thế kỷ XVII, đoạn nhạc mở đầu được phát triển thành hẳn một phần hoàn chỉnh mang tên là prelude.

* Nội dung

Một số phương pháp xây dựng tác phẩm thường gặp trong kho tàng tác phẩm guitar Việt Nam, đó là các nhạc sĩ chuyển soạn giống hệt ca khúc gốc, chuyển soạn có sự biến tấu, sáng tạo hoặc tự sáng tác dựa trên chất liệu âm nhạc Việt Nam.

Chuyển soạn giữ nguyên như ca khúc gốc

Chuyển soạn có sự biến tấu

Cách chuyển soạn khác

Sáng tác

2.3.2. Hòa âm

* Điệu tính

Trong tác phẩm chuyển soạn và sáng tác, các nhạc sỹ Việt Nam thường viết từ giọng không có dấu (C dur - a moll) đến bốn dấu thăng (E dur - cis moll).

* Điệu thức

Sử dụng điệu thức trưởng thứ phương Tây

* Các bè

Giống như thế kỷ XVI, âm nhạc guitar Việt Nam mang đậm tính chất chủ điệu. Do chịu sự chi phối và giới hạn của các giai điệu chuyển soạn, các nhạc sỹ Việt Nam chưa có nhiều chủ động khi sử dụng âm sớm, âm muộn như hòa âm thế kỷ XVI, trường hợp hay gặp thường xuất phát từ sự ngân nghỉ của giai điệu.

2.3.3. Tiết tấu

Nhạc sỹ Việt Nam được tiếp xúc và nghiên cứu kỹ lý thuyết âm nhạc Châu Âu nên ứng dụng thành thạo các ký hiệu cũng như cách thể hiện tiết tấu phương Tây vào tác phẩm Việt Nam.

           Bảng so sánh một số đặc điểm tác phẩm guitar thế giới và Việt Nam

 

TK

XVI

XVII

XVIII

XIX

XX

Việt Nam

Thể loại

Các điệu nhảy đơn lẻ

Các điệu nhảy tổng hợp thành Suite

Sonat, biến tấu

Concerto

Mở rộng và du nhập âm nhạc trên toàn thế giới

- Chuyển soạn từ ca khúc

- Chuyển soạn, sáng tác dựa trên chất liệu dân gian

- Hình thức nhỏ

Hòa âm

Chủ điệu

Chủ điệu và phức điệu

Phát triển chủ điệu với cấu trúc nghiêm khắc

Giống TK XVIII nhưng tập trung khai thác màu sắc, thể hiện ý tưởng

Chủ điệu, phức điệu, hiện đại

- Chủ điệu

- Kết hợp ngũ cung và điệu thức trưởng thứ phương Tây

Tiết tấu

Giá trị nhanh nhất là móc tứ

Thường từ chậm rồi tăng tốc bất ngờ

Giá trị nhanh nhất là móc ngũ

Du nhập các loại nhịp từ châu Mỹ

Nghệ sĩ cảm thụ và tham gia thể hiện ý tưởng tác giả

- Sử dụng sáng tạo các loại tiết tấu để thể hiện đặc điểm âm nhạc dân gian. 

 

Kỹ thuật xử lý tác phẩm

Tập trung vào xử lý độ vang

Đánh dấu sự phát triển bằng kỹ thuật luyến

-Kết hợp sáng tạo các loại kỹ thuật.

-Xu hướng phát triển kỹ thuật cá nhân

Người nghệ sĩ được trao nhiều sự tự do trong các ứng dụng kỹ thuật để thể hiện nội dung tác phẩm

-Người nghệ sĩ được tự do ứng tác

-Kỹ thuật cũ nhưng mang màu sắc hiện đại

- Điều khiển ngón tinh xảo

- Sáng tạo trong mô phỏng nhạc cụ, âm hưởng tự nhiên

- Khắc họa được con người và không gian trong lịch sử cách mạng.

 

 

2.4. Vị trí, vai trò của cây đàn guitar trong đời sống âm nhạc xã hội

Dân tộc Việt Nam với truyền thống giàu lòng nhân ái, ham học hỏi và luôn hướng tới cái đẹp. Trong sự nghiệp xây dựng Đất nước nói chung, kế thừa và phát triển nền âm nhạc của Đất nước nói riêng, các nghệ sỹ Việt Nam không chỉ chú tâm nghiên cứu những nhạc cụ dân tộc mà còn nghiên cứu các nhạc cụ từ các nước trên thế giới đã du nhập và phát triển ở Việt Nam, nhằm tìm hiểu những nét đặc sắc, tô điểm thêm cho nền nghệ thuật nước nhà. Một trong những nhạc cụ đó chính là guitar.

*Tầm quan trọng trong đào tạo các tác phẩm guitar Việt Nam

* Ý nghĩa việc trình diễn các tác phẩm guitar Việt Nam

2.5. Những khó khăn trong lĩnh vực tác phẩm và biểu diễn của nghệ thuật guitar Việt Nam

Ngành guitar Việt Nam, thực trạng vẫn còn  những vấn đề cần giải quyết:

- Hiện nay, trong bộ môn sáng tác của các trường âm nhạc chuyên nghiệp, phần nhiều các học sinh, sinh viên đều được yêu cầu học piano, việc sáng tác chủ yếu bằng đàn piano. Do vậy, những am hiểu về đàn guitar của một số nhạc sĩ  còn hạn chế, đây cũng là một phần nguyên nhân tại sao số lượng các tác phẩm guitar Việt Nam chưa nhiều, có rất ít các tác phẩm hình thức lớn, mang tính chuyên nghiệp cao như: concerto, sonate…

- Phần nhiều các tác phẩm guitar Việt Nam đều được sáng tác, chuyển soạn bởi các nghệ sĩ guitar, nhưng các nghệ sĩ thường không có kiến thức chuyên sâu về sáng tác, nên chưa có nhiều tác phẩm được sáng tác, chuyển soạn theo những chuẩn mực của âm nhạc cổ điển Châu Âu.

- Trong thể hiện tác phẩm, vẫn còn những nghệ sĩ, hay học sinh, sinh viên guitar chuyên nghiệp diễn tấu tác phẩm guitar Việt Nam nhưng vốn kiến thức, sự am hiểu về âm nhạc Việt Nam chưa đủ. Một số người cho rằng, âm nhạc Việt Nam là của người Việt Nam, những giai điệu, lời ca, từ khi sinh ra đến khi trưởng thành, theo năm tháng đã ngấm vào trong họ, điều này không phủ nhận. Tuy nhiên, âm nhạc chuyên nghiệp không chỉ dừng tại đó. Trong một bản nhạc, để thể hiện một nốt nhấn, hay một  nét nhạc đặc sắc, đòi hỏi người nghệ sĩ ngoài kiến thức về cuộc sống, phải nghiên cứu sâu không chỉ riêng tác phẩm, mà còn hiểu về nguồn gốc, chất liệu âm nhạc mà người sáng tác đã sử dụng để viết nên tác phẩm, đây là một điểm hạn chế khi thể hiện tác phẩm guitar Việt Nam.

- Trong thời đại mới, xã hội với sự phát triển bùng nổ về công nghệ thông tin, học sinh, sinh viên qua mạng internet tiếp cận với nhiều thể loại âm nhạc khác nhau, nhiều em chỉ quan tâm, yêu thích âm nhạc nước ngoài, nên các em sẽ gặp khó khăn khi thể hiện một tác phẩm âm nhạc Việt Nam. Hiện nay, chưa có những chương trình nghiên cứu riêng, đưa ra những yếu tố cần thiết trong việc tập luyện cũng như thể hiện các tác phẩm guitar Việt Nam: xây dựng cảm xúc về hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm, cách diễn tấu thang âm, điệu thức, hoà thanh, cách thể hiện tiết tấu, nhịp điệu trong các tác phẩm guitar Việt Nam… xây dựng phương pháp tập luyện khoa học, dần phát triển mạnh lĩnh vực thể hiện âm nhạc chuyên nghiệp Việt Nam của đàn guitar.

Tiểu kết chương 2

Trong thời kỳ đầu mới du nhập vào Việt Nam, ở những năm 30 thế kỷ XX, đàn guitar được sử dụng để hòa tấu hay đệm hát trong các phòng trà, thời kỳ này đàn guitar Hawai được sử dụng rất phổ biến, còn guitar Espagnole thường dùng để đệm hát, ít người độc tấu vì trình độ còn hạn chế và do tài liệu có rất ít.

Nghệ thuật đàn guitar ở Việt Nam tuy còn non trẻ, nhưng ở thời kỳ tiền khởi nghĩa và Cách mạng Tháng Tám 1945, đã phát huy tác dụng và có sức cổ động viên tinh thần cách mạng của toàn dân với hình thức đệm đàn hát tập thể.

Đến những năm 45 các nhạc sĩ như: Đỗ Chí Khang, Dương Thiệu Tước, Đỗ Đình Phương, Phạm Ngữ, Tạ Tấn mới đi sâu vào nghệ thuật độc tấu đàn guitar Espagnole và đó cũng là những người thầy đầu tiên đóng góp rất nhiều công lao cho việc phát triển nghệ thuật guitar cổ điển ở Việt Nam.

Năm 1956, Trường Âm nhạc Việt Nam được thành lập, cũng được xem là ngày khai sinh của bộ môn guitar cổ điển Việt Nam. Cùng gắn bó và góp phần cho sự phát triển guitar cổ điển ở Việt Nam, là những nghệ sĩ guitar tiêu biểu: Phạm Ngữ, Nguyễn Thiện Tơ, Hoàng Giác, Tạ Tấn, Nguyễn Hải Thoại, Phạm Văn Phúc, Trương Huệ Mẫn, Đỗ Đình Phương, Võ Tá Hân, Phùng Tuấn Vũ, Hoàng Ngọc Tuấn, Phan Đình Tân, Đặng Ngọc Long…

Thông qua những tổng hợp, nghiên cứu một số đặc điểm trong các tác phẩm guitar Việt Nam và so sánh với nhạc đàn guitar thế giới, chúng ta có thể nhận thấy sự khác biệt khá lớn giữa tác phẩm guitar trong nước và quốc tế. Tác phẩm thế giới được sáng tác bởi các nhạc sĩ đã qua đào tạo chuyên ngành sáng tác một cách bài bản, chuyên sâu, họ cũng chính là các nghệ sỹ guitar cổ điển nổi tiếng. Chính vì vậy, sản phẩm âm nhạc được sáng tác vừa mang phong cách viết chuyên nghiệp, cấu trúc thống nhất, chặt chẽ, vừa có được sự khai thác tốt về tính năng nhạc cụ. Từ đó, trong mỗi tác phẩm âm nhạc luôn đạt được hai yếu tố hết sức quan trọng, đó là sự hoàn thiện về cấu trúc và âm hưởng đặc trưng của guitar.

CHƯƠNG 3

MỘT SỐ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN

NGHỆ THUẬT GUITAR TRONG CÁC TÁC PHẨM VIỆT NAM

 

3.1. Một số giải pháp nâng cao khả năng chuyển soạn tác phẩm Việt Nam cho guitar

3.1.1. Một số tiêu chí trong chuyển soạn tác phẩm guitar Việt Nam

Thứ nhất: tính ngẫu hứng, mang đến sự tự do cho trí tưởng tượng, người nghệ sĩ có thể sáng tác như ý muốn, ít bị hạn chế bởi các quy tắc âm nhạc.

Thứ hai: hình thức biến tấu, đây là cách chuyển soạn, sáng tác có thể khai thác, phô diễn mọi góc cạnh của kỹ thuật guitar.

Thứ ba: kết hợp cảm xúc, tư duy của bản thân với kỹ thuật và những ứng dụng tinh tế tính năng nhạc cụ đàn guitar.

Thứ tư: luôn duy trì việc sử dụng hòa âm cổ điển phương Tây, kết hợp với âm nhạc ngũ cung trong mỗi tác phẩm chuyển soạn.

Thứ năm: lựa chọn những nét giai điệu hợp với khoảng cao độ trên đàn guitar để dễ dàng phát triển.

3.1.2. Chuyển soạn tác phẩm Giai điệu quê hương

Tác phẩm Giai điệu quê hương được chuyển soạn dựa trên chủ đề âm nhạc lấy từ bài Dạ cổ hoài lang, một sáng tác bất hủ của nhạc sĩ Cao Văn Lầu.

Nội dung toàn bộ tác phẩm được bắt đầu bằng việc trình bày chủ đề tóm tắt toàn bộ bản Dạ cổ hoài lang của tác giả Cao Văn Lầu, lựa chọn theo hướng biến tấu để phát triển giai điệu chính, sự biến tấu này ngày càng mô phỏng chủ đề ít hơn và hướng đến tập trung vào thể hiện những diễn biến, phát triển nội tâm, tình cảm. Cách tiến hành thủ pháp biến tấu trong tác phẩm không tuân thủ nghiêm khắc như Châu Âu, nghĩa là các phần biến tấu phải nhắc lại toàn bộ chủ đề với những kỹ thuật và cách trình bày khác nhau. Tác giả chỉ sử dụng một phần chủ đề để đảm bảo sự thống nhất trong toàn bộ tác phẩm, còn cách phát triển sẽ khai thác nhiều khía cạnh dựa trên cảm nhận của tác giả. Giai điệu là nỗi buồn man mác, sâu sắc, dai dẳng, nhưng rất mãnh liệt. Tuy nhiên, sự thể hiện ra bên ngoài lại hết sức kín đáo, thoáng qua, có các đoạn nối để dẫn dắt mạch cảm xúc giữa các phần phát triển, phần kết của tác phẩm mang tính chất tự do, ngẫu hứng.

3.2. Nâng cao hiệu quả diễn tấu trong các tác phẩm guitar Việt Nam

3.2.1. Cảm xúc về hình tượng nghệ thuật trong các tác phẩm guitar Việt Nam

Trong quá trình phát triển nghệ thuật guitar ở Việt Nam, một số nghệ sĩ guitar đã tự sáng tác, chuyển soạn, tạo nên những tác phẩm guitar Việt Nam, thể hiện trên guitar cổ điển. Do vậy, chúng ta làm thế nào để thể hiện thành công những tác phẩm âm nhạc này trên guitar, nhạc cụ có xuất xứ từ Châu Âu. Một trong những điểm cần thiết, đó là người nghệ sĩ khi thể hiện tác phẩm guitar Việt Nam phải hiểu rõ và cảm nhận được hình tượng nghệ thuật của tác phẩm.

* Những ca khúc cách mạng chuyển soạn cho guitar

Luận án phân tích về tính chất âm nhạc, hình tượng nghệ thuật trong những ca khúc cách mạng chuyển soạn cho guitar.

* Những làn điệu dân ca chuyển soạn, sáng tác cho guitar

Luận án phân tích về tính chất âm nhạc, hình tượng nghệ thuật trong những làn điệu dân ca được sáng tác, chuyển soạn cho guitar.

3.2.2. Một số đặc điểm về cách diễn tấu thang âm, điệu thức, hoà thanh trong các tác phẩm guitar Việt Nam

3.2.3. Một số đặc điểm về cách thể hiện giai điệu, tiết tấu, nhịp điệu trong các tác phẩm guitar Việt Nam

3.2.4. Các kỹ thuật luyến, nhấn, láy trong các tác phẩm guitar Việt Nam

Trong các mục: 3.2.2; 3.2.3 và 3.2.4, Tác giả luận án đã nghiên cứu, rút ra những đặc điểm tiêu biểu, qua các ví dụ cụ thể, và dựa trên những kinh nghiệm trong giảng dạy, trình diễn, để phân tích về kỹ thuật, nghệ thuật, cảm xúc âm nhạc, trên cơ sở đó đưa ra những phương hướng, truyền tải những nghiên cứu về thể hiện các tác phẩm guitar Việt Nam, đến học sinh, sinh viên cũng như những nghệ sĩ, người yêu thích guitar.

Tiểu kết chương 3

Trong quá trình phát triển nghệ thuật guitar ở Việt Nam, việc thể hiện, cũng như sáng tác, chuyển soạn rất quan trọng, cần thiết, đóng góp cho kho tàng tác phẩm, đồng thời nâng cao chất lượng trình diễn.

Cho đến nay, hầu như các tác phẩm guitar Việt Nam đều do các nghệ sĩ guitar sáng tác, chuyển soạn. Những tác phẩm này chưa được phân tích, nghiên cứu về cách viết, chuyển soạn hay sáng tác. Thông qua những nghiên cứu về một số đặc điểm nghệ thuật guitar trên thế giới và ở Việt Nam từ chương I và chương II, trong chương III của luận án, tổng hợp thành những tiêu chí về chuyển soạn tác phẩm guitar Việt Nam, giúp nắm được thực trạng, cũng như những đặc điểm trong chuyển soạn cho đàn guitar của các nhạc sĩ, nghệ sĩ guitar Việt Nam, để từ đó phát huy hơn trong lĩnh vực tác phẩm.

Chuyển soạn tác phẩm Giai điệu quê hương, dựa trên chủ đề âm nhạc lấy từ bài Dạ cổ hoài lang, một sáng tác bất hủ của nhạc sĩ Cao Văn Lầu. Bài Giai điệu quê hương đánh dấu sự kế thừa và cách tân sáng tạo, kết hợp một cách nhuần nhuyễn các điệu thức khác nhau, sử dụng các đường nét luyến láy phù hợp với ngôn ngữ Nam bộ và tạo ra các câu nhạc, đoạn nhạc khúc chiết hơn. Bản nhạc được chuyển soạn, kết hợp giữa biến tấu với ngẫu hứng, ứng dụng tính năng nhạc cụ, sáng tạo trong kỹ thuật guitar cổ điển để thể hiện ngôn ngữ âm nhạc Cải Lương với những nét luyến láy mềm mại, những ngón rung, “nhấn nhá”, điển hình trong âm nhạc dân gian Việt Nam. Tác phẩm Giai điệu quê hương được chuyển soạn bởi tác giả luận án, giảng viên, nghệ sĩ guitar chuyên nghiệp, là một đóng góp nhỏ cho lĩnh vực tác phẩm guitar Việt Nam.

Trong thể hiện tác phẩm guitar Việt Nam, một số học sinh, sinh viên hay nghệ sĩ guitar chuyên nghiệp chưa có vốn kiến thức sâu về âm nhạc Việt Nam. Có người cho rằng, âm nhạc Việt Nam là của người Việt Nam, những giai điệu, lời ca, từ khi sinh ra đến khi trưởng thành, theo năm tháng đã ngấm vào trong họ, điều này chúng ta không phủ nhận. Tuy nhiên, âm nhạc chuyên nghiệp không chỉ dừng tại đó. Ở một bản nhạc, người thể hiện nên nghiên cứu, tìm hiểu về nguồn gốc, chất liệu âm nhạc mà người sáng tác đã sử dụng để viết nên tác phẩm, để có được cảm xúc về hình tượng nghệ thuật của tác phẩm, cần phải nghiên cứu một số vấn đề về: cách diễn tấu thang âm, điệu thức, hoà thanh, cách thể hiện giai điệu, tiết tấu, nhịp điệu, cũng như các kỹ thuật luyến, nhấn, láy của guitar trong các phẩm guitar Việt Nam.

Tác giả luận án đã nghiên cứu, rút ra những đặc điểm tiêu biểu, qua các ví dụ cụ thể, và dựa trên những kinh nghiệm trong giảng dạy, trình diễn, để phân tích về kỹ thuật, nghệ thuật, cảm xúc âm nhạc, trên cơ sở đó đưa ra những phương hướng, truyền tải những nghiên cứu về thể hiện các tác phẩm guitar Việt Nam, đến học sinh, sinh viên cũng như những nghệ sĩ, người yêu thích guitar.

 

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ

KẾT LUẬN

Trong quá trình phát triển, guitar đã trở nên phổ biến trên khắp thế giới. Nhiều nhạc sĩ, nghệ sĩ đã sáng tác, chuyển soạn, viết sách cho guitar. Trong đó, một số cuốn sách, tác phẩm, đã được dùng làm tài liệu chính cho chương trình giảng dạy guitar chuyên nghiệp ở Việt Nam với những tác giả quen thuộc như: Ferdinando Carulli, Matteo Carcassi, Issac Manuel Francisco Albe’niz, Heitor Villa Lobos, Andres Segovia, Ivanov Kramskoi…

Trải qua nhiều thế kỷ, các tác phẩm guitar của thế giới đã được viết trên nhiều thể loại, thể hiện phong phú màu sắc âm nhạc của các dân tộc, có rất nhiều các thể loại âm nhạc trên thế giới du nhập vào tác phẩm viết cho đàn guitar, góp phần giúp cây đàn dần hoàn thiện về kỹ thuật và nghệ thuật để đạt đến sự phổ biến cũng như trình độ chuyên nghiệp như hiện nay.

Nghiên cứu về một số đặc điểm trong các tác phẩm guitar thế giới từ thế kỷ XVI-XX nhằm bao quát được những bước tiến của âm nhạc đàn guitar về: Thể loại, hòa âm, tiết tấu, kỹ thuật xử lý tác phẩm…để học hỏi và có dữ liệu, nhằm so sánh với những đặc điểm trong sự phát triển nghệ thuật đàn guitar ở Việt Nam, từ đó, rút ra những ưu điểm, nhược điểm, để có những giải pháp khắc phục nhược điểm, phát huy thế mạnh.

Nghệ thuật guitar Việt Nam, thời kỳ tiền khởi nghĩa và Cách mạng Tháng Tám 1945, chủ yếu ở hình thức đệm đàn hát tập thể, còn mang tính không chuyên.

Năm 1956, Trường Âm nhạc Việt Nam được thành lập, cũng được xem là ngày khai sinh của bộ môn guitar cổ điển Việt Nam. Cùng gắn bó và góp phần cho sự phát triển guitar cổ điển ở Việt Nam, là những nghệ sĩ guitar tiêu biểu: Phạm Ngữ, Nguyễn Thiện Tơ, Hoàng Giác, Tạ Tấn, Nguyễn Hải Thoại, Phạm Văn Phúc, Trương Huệ Mẫn, Đỗ Đình Phương, Võ Tá Hân, Phùng Tuấn Vũ, Hoàng Ngọc Tuấn, Phan Đình Tân, Đặng Ngọc Long…

Thông qua những tổng hợp, nghiên cứu, chúng ta có thể nhận thấy sự khác biệt khá lớn giữa tác phẩm guitar trong nước và quốc tế. Đa phần, tác phẩm thế giới được sáng tác bởi các nhạc sĩ đã qua đào tạo chuyên ngành sáng tác một cách bài bản, chuyên sâu, họ cũng chính là các nghệ sĩ guitar cổ điển nổi tiếng. Chính vì vậy, sản phẩm âm nhạc được sáng tác vừa mang phong cách viết chuyên nghiệp, cấu trúc thống nhất, chặt chẽ, vừa có được sự khai thác tốt về tính năng nhạc cụ.

Còn tại Việt Nam, trải qua năm tháng chiến tranh, các nghệ sĩ guitar đến với cây đàn đa phần là xuất phát từ tình yêu mạnh mẽ, tự học, tự vượt lên chính mình để cống hiến cho sự phát triển của cây đàn. Do chưa qua trường lớp đào tạo về chuyên ngành sáng tác chuyên nghiệp nên đa phần tác phẩm là chuyển soạn, mảng sáng tác có số lượng rất ít. Đặc điểm này dẫn đến việc bị giới hạn về phạm vi, cấu trúc tác phẩm, và sự đa dạng trong ứng dụng các tính năng nhạc cụ. Tuy nhiên, ở góc độ sáng tạo, các nhạc sĩ, nghệ sĩ Việt Nam cũng đã đưa ra được những cách thể hiện độc đáo, hiếm thấy trong kho tàng tác phẩm thế giới, để có thể tiến đến xây dựng phong cách guitar cổ điển Việt Nam, thì đây là các yếu tố cần được nghiên cứu sâu, phát triển theo hướng chuyên nghiệp, tinh xảo và phổ biến hơn. Từ việc so sánh thực trạng tác phẩm guitar Việt Nam với thế giới, phần nào có được sự nhìn nhận khách quan, chân thực về quá trình hình thành của guitar Việt Nam, thấy rõ được điểm trội cũng như các điểm yếu để có thể hoạch định được các giải pháp mang tính toàn diện.

Mỗi quốc gia đều có những bản sắc âm nhạc riêng, để thể hiện thành công tác phẩm guitar Việt Nam, người nghệ sĩ phải hiểu về âm nhạc Việt Nam, hiểu tác phẩm. Âm nhạc Việt Nam rất phong phú, đa dạng, mỗi câu hát, mỗi làn điệu đều có màu sắc âm nhạc riêng, đòi hỏi người nghệ sĩ phải thấm nhuần âm nhạc, làn điệu, mới thể hiện ra “chất” của tác phẩm.

Khi thể hiện một tác phẩm guitar nước ngoài, cùng với kỹ thuật, người nghệ sĩ cần hiểu được tính chất âm nhạc, hình tượng nghệ thuật, thể loại âm nhạc của tác phẩm. Đối với tác phẩm guitar Việt Nam, là người Việt, chúng ta còn thuận lợi hơn để hiểu rõ về lời ca từ các ca khúc được chuyển soạn, hay làn điệu gốc của một bài dân ca trong tác phẩm guitar Việt Nam. Do vậy, chúng ta nên tận dụng triệt để ưu thế này, để nghiên cứu, ứng dụng, sáng tạo, tính năng nhạc cụ cũng như các kỹ thuật guitar cổ điển với những cảm xúc hình ảnh âm nhạc của tác phẩm gốc, để có sự thể hiện đặc sắc âm nhạc Việt Nam trên cây đàn guitar.

Để đạt được mục đích nghiên cứu, luận án đã tiến hành theo các bước:

- Nghiên cứu khái quát nghệ thuật đàn guitar trên thế giới, tập trung vào: thể loại, hòa âm, tiết tấu, kỹ thuật xử lý tác phẩm, để học hỏi những tinh hoa, đặc sắc trong sáng tác, chuyển soạn, cách thể hiện âm nhạc đàn guitar, có cái nhìn tổng quát, soi rọi vào nghệ thuật guitar Việt Nam, thấy được những mặt mạnh, những mặt còn yếu và có những giải pháp góp phần hoàn thiện, phát triển nghệ thuật guitar của Việt Nam

- Nghiên cứu, phân tích, tổng hợp, đưa ra những tiêu chí trong chuyển soạn các tác phẩm guitar Việt Nam.

- Dựa trên những kiến thức nghiên cứu về âm nhạc thế giới, âm nhạc Việt Nam, tác giả luận án đã nghiên cứu, ứng dụng, để chuyển soạn tác phẩm Giai điệu quê hương, dựa trên chủ đề âm nhạc lấy từ bài Dạ cổ hoài lang, một sáng tác bất hủ của nhạc sĩ Cao Văn Lầu. Bản nhạc được chuyển soạn, kết hợp giữa biến tấu với ngẫu hứng, ứng dụng tính năng nhạc cụ, sáng tạo trong kỹ thuật guitar cổ điển để thể hiện ngôn ngữ âm nhạc Cải Lương.

- Nghiên cứu những vấn đề trong cách thể hiện nghệ thuật các tác phẩm guitar Việt Nam: cảm xúc hình ảnh nghệ thuật trong tác phẩm, một số đặc điểm về cách diễn tấu thang âm, điệu thức, hoà thanh, thể hiện tiết tấu, tiết nhịp, thể hiện luyến, nhấn, láy trong tác phẩm, nhằm nâng cao hiệu quả thể hiện tác phẩm.

Luận án tập trung nghiên cứu những vấn đề thiết thực, cụ thể, đóng góp, giúp cho những nhạc sĩ sáng tác, chuyển soạn cho đàn guitar, các học sinh, sinh viên, nghệ sĩ guitar chuyên nghiệp, những kiến thức hữu ích trong chuyển soạn, sáng tác, trong học tâp và thể hiện âm nhạc Việt Nam trên cây đàn guitar, góp phần vào quá trình phát triển và khẳng định vị trí của âm nhạc đàn guitar Việt Nam với thế giới.

KHUYẾN NGHỊ

Trong các trường âm nhạc chuyên nghiệp ở Việt Nam, đều giảng dạy các nhạc cụ phương tây như: violin, piano, guitar, flute… Tuy nhiên, giáo trình giảng dạy chỉ tập trung vào các tác phẩm âm nhạc thế giới, việc giảng dạy các tác phẩm âm nhạc Việt Nam vẫn chưa được tập trung. Do vậy, cần có thêm những nghiên cứu chuyên sâu về âm nhạc Việt Nam, để phát huy thế mạnh âm nhạc của dân tộc.

Khuyến khích những học sinh, sinh viên bộ môn sáng tác của các trường âm nhạc chuyên nghiệp, không chỉ biết thể hiện piano, sáng tác trên nhạc cụ piano, mà còn học thêm guitar, nắm được những kiến thức, tính năng nhạc cụ, kỹ thuật guitar cổ điển, để phát huy trong những sáng tác, chuyển soạn cho đàn guitar, bổ sung thêm nhiều tác phẩm guitar Việt Nam.

Việc sưu tầm các tác phẩm guitar Việt Nam gặp nhiều khó khăn, bởi phần lớn các tác phẩm đều được phát hành từ nhiều năm về trước. Do đó, các nhà xuất bản âm nhạc cần lưu tâm đến việc biên tập những tác phẩm mới, tái bản những tác phẩm guitar Việt Nam sáng tác từ nhiều năm trước, để thường xuyên tăng cường, bổ sung thêm trong lĩnh vực tác phẩm.

Tổ chức nhiều chương trình biểu diễn các tác phẩm guitar Việt Nam để cho các học sinh, sinh viên, cũng như các nghệ sĩ có điều kiện để giao lưu, trao đổi về kinh nghiện, kiến thức, nâng cao khả năng thể hiện âm nhạc Việt Nam.

Hội Nhạc sĩ Việt Nam, Học viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam và các trung tâm đào tạo âm nhạc chuyên nghiệp trên cả nước thường xuyên tổ chức các cuộc thi sáng tác các tác phẩm âm nhạc Việt Nam cho đàn guitar để ngày càng có thêm nhiều tác phẩm hay, đặc sắc./.

Đầu trang
  
English


Các khoa, bộ môn
Khoa Piano
Khoa Dây
Khoa Kèn - Gõ
Khoa Accordion - Guitar- Organ
Khoa nhạc Jazz
Khoa Thanh nhạc
Khoa Nhạc cụ Truyền thống
Khoa Lý luận - Sáng tác - Chỉ huy
Khoa Kiến thức Âm nhạc
Khoa Kiến thức Đại cương
Khoa Văn hoá

Quảng cáo
Liên hệ quảng cáo
HỌC VIỆN ÂM NHẠC QUỐC GIA VIỆT NAM
77 Hào Nam, Đống Đa, Hà Nội
ĐT: +844 3851 4969 / 3856 1842 - Fax: +844 3851 3545
Website: www.vnam.edu.vn - Email: hvan@vnam.edu.vn